Strona główna

Sprawy bieżące

Więcej o nas

Prezentacje

druki

Kontakt

Janusz Umiński

Działalność organów administracji państwowej
w dziedzinie turystyki w województwie pomorskim
w latach 1924-1939

Wstęp

Wkrótce po odzyskaniu niepodległości, jeszcze przed przejęciem Pomorza przez władze polskie, podjęto prace mające na celu koordynację działalności organizacji turystycznych i krajoznawczych w kraju. Już w dniach 11-12 października 1919 r. z inicjatywy Polskiego Towarzystwa Tatrzańskiego odbył się w Krakowie I Zjazd Delegatów Polskich Towarzystw Turystycznych. Związek Polskich Towarzystw Turystycznych powołano na II Zjeździe w dniach 2 i 3 kwietnia 1927 r. w Warszawie. Przystąpiło do niego wówczas 17 organizacji turystyczno-krajoznawczych i sportowych, w tym Polskie Towarzystwo Tatrzańskie, Polskie Towarzystwo Krajoznawcze, Polski Związek Narciarski, Automobilklub Polski, Polski Związek Motocyklowy, a także Związek Uzdrowisk Polskich. Zjazd postulował powołanie Państwowej Rady Turystycznej jako centralnego organu administracyjnego w dziedzinie turystyki. Postulaty na II Zjazd Delegatów Polskich Organizacji Turystycznych zgłosił także wojewoda pomorski1.

Pierwszą oficjalną placówką państwową do popierania i opieki nad turystyką był Referat Turystyki zorganizowany 1 lipca 1919 r. przy ówczesnym Ministerstwie Robót Publicznych, powołanym na zasadzie art. 7 ustawy z dnia 29 kwietnia 1919 r.2. Referatem Turystyki Ministerstwa Robot Publicznych do czasu likwidacji resortu w roku 1932 kierował znany działacz turystyczny dr Mieczysław Orłowicz3. Referat sprawował nadzór i opiekę nad turystyką wewnętrzną (działalnością towarzystw turystyki czynnej i związków turystyki biernej) oraz właściwą propagandą turystyczną Polski za granicą. Reprezentował też Polskę w międzynarodowych organizacjach turystycznych i organizowanych przez nie kongresach i konferencjach4.

Zarządzeniem ministra Robót Publicznych z dnia 3 marca 1924 r. przy urzędach wojewódzkich powołano jako stanowiska nieetatowe, jednoosobowe referaty turystyki. Ich prowadzenie przydzielono urzędnikom Okręgowych Dyrekcji Robót Publicznych)5.

Organem doradczym Ministerstwa Robót Publicznych w dziedzinie turystyki była Międzyministerialna Komisja Turystyczna powołana do życia rozporządzeniem Ministerstwa Robót Publicznych z dnia 21 lutego 1925 r. W skład Komisji wchodzili delegaci ministerstw: Robót Publicznych, Kolei, Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego, Handlu i Przemysłu, Spraw Zagranicznych, Spraw Wewnętrznych, Generalnej Dyrekcji Służby Zdrowia i Generalnej Dyrekcji Poczt i Telegrafów. Zbierała się 3-4 razy w roku. Miała dwie podkomisje: filmową (utworzoną w 1927 r.) i fotograficzną. Na posiedzeniu w dniu 25 marca 1925 r. Komisja uznała za celowe powołanie w oparciu o specjalnie opracowany regulamin Wojewódzkich Komisji Turystycznych przy urzędach wojewódzkich. Trzy miesiące później reskryptem ministra Robót Publicznych wojewodowie zostali zobowiązani do ich powołania jako organów doradczych wojewodów w sprawach turystycznych6. Równocześnie Ministerstwo Robót Publicznych opracowało "Regulamin Wojewódzkich Komisji Turystycznych", który przesłano do wojewodów na terenie całego kraju w celu wykorzystania jego przepisów przy powoływaniu Komisji7. Międzyministerialna Komisja Turystyczna zawiesiła swa działalność w 1928 r. z chwilą powołania do życia przy Ministerstwie Skarbu pod przewodnictwem wiceministra Stefana Starzyńskiego Międzyministerialnej Komisji dla Zbadania Zagadnień Turystyki. Rezultatu jej dwuletnich badań ogłoszono w 1931 r. drukiem pn. "Sprawozdanie Komisji Międzyministerialnej do Zbadania Zagadnień Turystyki. Ta obszerna pozycja stanowi istotny przyczynek do dziejów rozwoju turystyki w Polsce8.

Według § 2 "Regulaminu WKT" do zadań Komisji należały "akcja dla ułatwienia warunków podróżowania po województwie, podniesienie przemysłu hotelarskiego i restauracyjnego, letnisk i zdrojowisk, poprawy komunikacji (np. kolejowej, pocztowej, drogowej, ruchu autobusów i osobowej żeglugi wodnej), pomieszczenie wycieczek ludowych i szkolnych, zakładanie domów wycieczkowych i schronisk turystycznych itd." Komisje miały w tym zakresie rozwijać szeroką inicjatywę w współpracy z ministerstwem i Międzyministerialną Komisją Turystyczną, a także "czuwać nad wykonywaniem zarządzeń przez urzędy I instancji i niższe organy wykonawcze". Zgodnie z § 3 w skład Komisji mieli wchodzić delegaci urzędów II instancji podległych ministerstwom Robót Publicznych, Spraw Wewnętrznych, Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego, Kolei, Skarbu, Handlu i Przemysłu oraz Generalnej Dyrekcji Poczt i Telegrafów oraz Generalnej Dyrekcji Służby Zdrowia. Komisje mogły też zapraszać na swe posiedzenia - z głosem doradczym - delegatów instytucji społecznych i turystycznych, którzy nie otrzymywali z tego tytułu żadnego wynagrodzenia (§ 5), "delegaci urzędów i ich zastępcy winni być mianowani na stałe", wojewódzki referent turystyczny wchodzić z urzędu (§ 6), a przewodniczący, jego zastępca i sekretarz wyznaczeni przez wojewodę z pośród urzędników wojewódzkich (§ 7). Do obowiązków przewodniczącego Komisji należało zwłaszcza zwoływanie posiedzeń (według swego uznania względnie na żądanie członków), które "powinny się odbywać przynajmniej sześć razy w roku." (§ 8). Z wyjątkiem spraw pilnych zaproszenia na posiedzenia (z porządkiem obrad) winny być dostarczane przynajmniej 14 dni przed terminem posiedzenia"(§ 9).

W toku działalności Wojewódzkich Komisji Turystycznych w poszczególnych województwach okazało się, że założona w ramowym regulaminie (§ 8) częstotliwość posiedzeń (do sześciu w ciągu roku, a więc co dwa miesiące, wyjąwszy okres urlopowy nawet częstsza) okazała się w praktyce nierealna. Tak ze względów organizacyjnych jak i kosztów obsługi. Nie było też jeszcze tradycji wspólnych działań na niwie turystycznej. Turystykę traktowano jako hobby, z trudem w mentalności urzędniczej czy kupieckiej zdobywała sobie znaczenie jako funkcja gospodarcza. Ta reorientacja nastąpiła dopiero po II wojnie światowej.

Dlatego już w 1929 r. Ministerstwo przesłało do urzędów wojewódzkich projekt zmian regulaminu WKT. Projekt ten był m.in. przedmiotem obrad Wojewódzkiej Komisji Turystycznej w Toruniu w dniu 9 stycznia 1929 r. W nowej wersji regulaminu wzorcowego Ministerstwo proponowało w § 8 odbywanie posiedzeń WKT "przynajmniej dwa razy do roku" zamiast sześciu, jak dotychczas. Po dyskusji dotyczącej głównie zmian tego punktu członkowie pomorskiej WKT podjęli decyzję kompromisową zmieniającą § 8 regulaminu w brzmieniu "Posiedzenia winny się odbywać przynajmniej 4 razy do roku", a przewodniczący WKT wojewoda Wiktor Wrona-Lamot zaproponował, aby sprawy bieżące załatwiano przez tzw. Komitet Ściślejszy WKT, co przyjęto także jako wniosek Komisji9.

W czerwcu 1931 r. Ministerstwo Robót Publicznych dokonało zmian w Regulaminie WKT10. Zmiany miały na celu stworzenie z Komisji ciał doradczych i opiniodawczych wojewody. Posiedzenia Komisji odbywały się odtąd w oparciu o ostatni ustęp regulaminu11. Według § 2 nowego Regulaminu zadaniem Komisji miał być rozwój turystyki na terenie województw poprzez dostosowanie do wymagań turystyki: a) miejsc informacyjnych; b) przemysłu hotelarskiego i restauracyjnego; c) letnisk, zdrojowisk, kąpielisk, miejsc wycieczkowych itp.; d) komunikacji kolejowej, pocztowej, autobusowej i osobowej żeglugi wodnej; e) schronisk turystycznych, domów noclegowych dla wycieczek szkolnych; f) organizacji turystycznych (ożywiania ich działalności, zakładania nowych, łączenie pokrewnych w jeden związek itp., udzielanie pomocy w realizacji zadań, akcji wydawniczej i propagandowej); g) inicjatywy w zakresie powoływania i pobudzania działalności lokalnych związków propagandy turystycznej i udzielanie im pomocy w dziedzinie propagandy turystycznej oraz h) współdziałanie z akcją Państwowej Komisji Ochrony Przyrody i konserwatorami (zabytków - uwaga J.U.). W skład WKT - zgodnie z § 3 regulaminu - mieli wchodzić delegaci: urzędów wojewódzkich (Komisariatu Rządu m. st. Warszawy) z działów administracji (robót publicznych, spraw wewnętrznych [w liczbie trzech], sztuki i kultury, przemysłu i handlu), urzędów nie zespolonych II instancji (oświecenia publicznego, komunikacji, skarbu, poczt i telegrafów oraz lasów państwowych), Wojewódzkiego Komitetu Regionalnego, Konserwator (zabytków), Izby Handlowo-Przemysłowej, Rady Wojewódzkiej i miast wydzielonych, reprezentanci stowarzyszeń turystycznych i organizacji przemysłu turystycznego, wreszcie osoby imiennie powołane przez wojewodę. Komisje mogły (§ 5) dodatkowo zapraszać na posiedzenia (z głosem doradczym) delegatów instytucji i stowarzyszeń społecznych nie będących stałymi członkami WKT i z tytułu prac w Komisji nie otrzymujących wynagrodzeń z funduszy państwowych. Do prac w Komisji delegaci urzędów mieli być mianowani na przeciąg dwu lat (§ 6). Przewodniczącego Komisji i jego zastępcę miał wyznaczać wojewoda spośród pracowników urzędu wojewódzkiego (§ 7), a z urzędu wchodzić do niej referent turystyki. - jako członek-sekretarz Komisji. Posiedzenia (§ 8) miał zwoływać przewodniczący Komisji według swego uznania lub na żądanie połowy członków Komisji - przynajmniej dwa razy w roku, porządek obrad (§ 9) musiał być przesłany członkom Komisji minimum tydzień przed posiedzeniem (poza trybem nagłym i nie wymagającym specjalnego przygotowania), a kopie protokółu posiedzeń (§10) przesyłane w przeciągu 14 dni członkom Komisji i ministerstwu.

Była to jedna z ostatnich decyzji Ministerstwa Robót Publicznych, gdyż rozporządzeniem Prezydenta RP z dnia 21 maja 1932 r. zniesiony został z dniem 1 lipca 1932 r. urząd ministra Robót Publicznych, a zakres jego działania przekazany ministrom: Komunikacji oraz Rolnictwa i Reform Rolnych12. Jeszcze przed rozwiązaniem MRP pod egidą ministerstwa powstał pierwszy projekt ustawy o popieraniu turystyki13.

Z kolei z inicjatywy ministra Skarbu dekretem Prezesa Rady Ministrów z dnia 17 października 1928 r. przy Ministerstwie Skarbu powołano Komisję Międzyministerialną do Zbadania Zagadnień Turystyki. Komisja, której przewodniczył podsekretarz stanu Stefan Starzyński, zakończyła swe prace 16 marca 1931 r. Efektem jej działalności było opracowanie i wydanie drukiem w 1931 r. sprawozdania za lata 1928-1931. Zawierało ono kompleksową ocenę stanu turystyki polskiej i propozycje działań koniecznych dla jej właściwego rozwoju. Załączone projekty zmian systemu organizacyjnego turystyki w Polsce przewidywały m.in. utworzenie Polskiego Urzędu Turystycznego przy Ministerstwie Robót Publicznych, Państwowej Rady Turystycznej, mającej stanowić organ doradczy ministra, a także stałej Międzyministerialnej Komisji Turystycznej przy resorcie, zorganizowanie Biura Propagandy Turystycznej przy Polskich Kolejach Państwowych oraz powołanie do życia lokalnych i prowincjonalnych związków propagandy turystycznej.

Wnioski Komisji zrealizowano jedynie w niewielkim stopniu. W sierpniu 1932 r. powołano wspomniany już wyżej samodzielny Wydział Turystyki w Ministerstwie Komunikacji, a decyzją ministra Komunikacji z dnia 26 kwietnia 1935 r. pod nadzorem ministerstwa powstała półoficjalna Liga Popierania Turystyki, której zadaniem była organizacja i stwarzanie możliwości taniej turystyki na obszarze kraju poprzez realizację masowych imprez turystycznych (pociągi popularne i zjazdy masowe) oraz propagandę regionów i finansowanie inwestycji turystycznych. Liga miała być, za pośrednictwem tworzonych przy Dyrekcjach Okręgowych Kolei Państwowych delegatur LPT, kontrahentem kolei w organizacji grup turystycznych dla masowych przewozów14. Funkcje prezesów delegatur sprawowali dyrektorzy OKP. Prace delegatur ukierunkowano przede wszystkim na akwizycję i obsługę turystów w miejscowościach docelowych. Liga rozpoczęła działalność od 25 maja 1935 r. a 12 czerwca 1935 r. odbył się w Warszawie Organizacyjny Walny Zjazd LPT, który powołał Zarząd Tymczasowy na czele z prezesem inż. Aleksandrem Kodelskim15.

Do wybuchu II wojny światowej nie utworzono natomiast centralnego organu administracji państwowej do spraw turystyki, aczkolwiek prace nad realizacją projektu powołania Państwowej Rady Turystycznej były daleko zaawansowane, a jej pierwsze posiedzenie miało się odbyć we wrześniu 1939 r. Państwowa Rada Turystyczna miała być organem opiniodawczym ministra Komunikacji, a jej głównym celem ustalenie wytycznych dla polityki i gospodarki turystycznej w Polsce, uzgadnianie planu inwestycji turystycznych, opracowywanie projektów rozporządzeń normujących rozwój ruchu turystycznego, ustalanie kierunków propagandy itp. W celu zagwarantowania ogólnopolskiego charakteru uchwał i opinii w jej skład mieli wejść przedstawiciele władz państwowych, towarzystw turystycznych, przemysłu turystycznego, regionalnych związków oraz eksperci. Dr Stanisław Leszczycki16 za najpilniejsze zagadnienia turystyczne wymagające rozwiązania przez radę uważał sprawy organizacyjno-prawne, propagandowe, programu inwestycyjnego, komunikacyjne, ruchu wypoczynkowego i przemysłu turystycznego, dlatego postulował powołanie odpowiednio fachowych komisji:1) spraw ogólnych, 2) organizacyjno-prawnej, 3) propagandy, 4) inwestycyjnej, 5) komunikacyjnej, 6) ruchu wypoczynkowego i 7) przemysłu turystycznego17.

Od 1 sierpnia 1932 r. problematyką turystyczną, głównie sprawami propagandy zajmował się, utworzony w ramach Departamentu Ogólnego Ministerstwa Komunikacji, wieloosobowy Wydział Turystyki Ogólnej18. Zarządzeniem Ministra z 2 maja 1934 r. Naczelnik Wydziału został bezpośrednio podporządkowany Ministrowi Komunikacji. Od 1934 r. działała też przy Wydziale Turystyki Komisja Artystyczna. Decyzją z dnia 10 grudnia 1934 r. minister Komunikacji zatwierdził zasadniczy plan akcji wydawniczo-propagandowej w dziedzinie publikacji turystycznych i zobowiązał wojewodów i dyrektorów Okręgów Kolei Państwowych do przestrzegania przyjętych w nim zasad19. Zakładano stopniową realizację akcji wydawniczo-propagandowej. Zgodnie z planem należało opracowywać, skierowane do określonych adresatów, cztery typy wydawnictw: 1) ogólnopolskie (przeznaczone dla turystów przybywających do Polski i mieszkających w kraju Polaków), 2) informujące o walorach turystycznych poszczególnych rejonów turystycznych, 3) poświęcone wybranym miejscowościom i osobliwościom turystycznym oraz 4) o charakterze specjalnym. W celu zapobieżenia akcjom wydawniczym na nieodpowiednim poziomie miały je koordynować odpowiedzialne organy administracji rządowej. Dotyczyło to w szczególności publikacji przeznaczonych dla turystów zagranicznych, których poziom nie powinien odbiegać od przewodników, albumów czy innych materiałów ukazujących się w krajach o tradycjach turystycznych. Akcja propagandowa dla zagranicy miała być także w szczegółach uzgodniona z Ministerstwem Spraw Zagranicznych. Uznano za "nie wskazane, aby czynniki lokalne prowadziły akcje wydawnicze dla zagranicy", gdyby takie się ukazały zobowiązano wojewodów do zawiadomienia o tym Wydziału Turystyki Ministerstwa Komunikacji. Województwo pomorskie postulowało w ramach serii broszurek propagandowych opracowanie i wydanie w języku polskim publikacji poświęconych najciekawszym pod względem walorów krajoznawczych miastom Pomorza (Toruń, Chełmno, Grudziądz, Chojnice, Pelplin, Gdynia) i rejonom turystycznym (Pojezierze Brodnickie, Bory Tucholskie, Szwajcaria Kaszubska, Polskie Wybrzeże, Szlak Wisły) oraz zamkom i letniskom Pomorza, a w języku niemieckim o Toruniu i Gdyni, wybrzeżu oraz o zamkach i letniskach.

W ramach nadzoru nad działalnością organizacji turystycznych Wydział Turystyki Ministerstwa Komunikacji organizował też różnego typu spotkania o charakterze szkoleniowym np. 1 kwietnia 1935 r. w Warszawie odbyła się konferencja delegatów związków propagandy. Z terenu województwa pomorskiego uczestniczyli delegaci Gdyńskiego i Nadmorskiego Związku Propagandy Turystycznej oraz Towarzystwa Popierania Turystyki w Chojnicach20.

Ciąg dalszy...


1. Por. Archiwum Państwowe w Bydgoszczy, Urząd Wojewódzki Pomorski w Toruniu 1920-1939 (dalej cyt. APB, UWP), sygn. 24420. Pismo Wojewody Pomorskiego z dnia 25 marca 1927 - IX-D-32-661.

2. Dz. Praw, Nr 39, poz. 283.

3. Mieczysław Orłowicz (1881-1959), dr prawa, historyk sztuki. Turysta, działacz PTT i PTK. Założyciel Akademickiego Klubu Turystycznego we Lwowie (1906) i współzałożyciel Oddziału PTK we Lwowie (1912). Od 1919 r. radca ministerialny, kierownik Referatu Turystyki w Ministerstwie Robót Publicznych, od 1932 r. kierownik referatu w Wydziale Turystyki Ministerstwa Komunikacji, po II wojnie światowej od 1945 r. referent Wydziału Turystyki w Ministerstwie Komunikacji, a od 1952 r. po przekształceniu Biura Turystyki Ministerstwa Komunikacji pracownik Komitetu do Spraw Turystyki. Wielokrotnie reprezentował Polskę na forum międzynarodowym (w międzynarodowych organizacjach turystycznych i na kongresach). Inicjator budowy wielu schronisk górskich i domów wycieczkowych. Autor nieocenionych przewodników i prac z zakresu organizacji turystyki i krajoznawstwa. Przewędrował na czele wycieczek ok. 140 tys. km. W międzywojniu członek ZG PTK. Po połączeniu PTT i PTK członek ZG PTTK. Członek Honorowy PTT (1930), PTK (1935), PTTK (1950). Dwukrotnie odznaczony Krzyżem Orderu Odrodzenia Polski, Złotym Krzyżem Zasługi i wieloma odznaczeniami krajowymi i zagranicznymi. Szereg obiektów turystycznych nosi jego imię.

4. Należy podkreślić, że z inicjatywy Polski w 1925 r. powołano w stolicy Słowenii Lublanie Asocjację Słowiańskich Towarzystw Turystycznych, której Stały Sekretariat faktycznie od 1933 r., a formalnie od 1934 r. przeniesiono z Pragi do Krakowa (do Centrali PTT), gdzie funkcjonował do wybuchu II wojny światowej pod kierunkiem prof. dr Walerego Goetla - II wiceprezesa Rady ASTT. Członkowie polskich organizacji turystycznych na podstawie nalepki Asocjacji (0,30 zł) wlepionej do legitymacji organizacyjnej korzystali z ulg i przywilejów w schroniskach towarzystw turystycznych w Bułgarii, Czechosłowacji i Jugosławii. Asocjacja ta, wraz z Francją i Szwecją dały inicjatywę założenia Międzynarodowej Unii Alpinistycznej w Genewie

5. APB, UWP, sygn. 24419. Instrukcja dla referentów turystyki przy urzędach wojewódzkich. Reskrypt Ministra Robót Publicznych z dnia 3 III 1924 nr XI - 288. Wydział Robót Publicznych. Turystyka [1927-1935].

6. APB, UWP, sygn. 24419. Reskrypt MRP z dnia 5 VI 1925 L:XI - 1614 zobowiązywał wojewodów do powołania WKT w terminie do 31 sierpnia 1925 r. W Toruniu powołano Komisję już w czerwcu, a w Poznaniu 20 listopada 1925 r.

7. Por. ABP, UWP, sygn. 24417.

8. Mieczysław Orłowicz, Moje wspomnienia turystyczne, Wrocław- Warszawa-Kraków 1970, s. 584.

9. Por. APB, UWP, sygn. 24419. Turystyka (1925-1935).

10. APB, UWP, sygn. 24418 i 24419. Nowy Regulamin WKT zatwierdzony został rozporządzeniem Ministra Robót Publicznych Norwida Neugebauera z dnia 5 VI 1931 Nr XI - 431/tur.

11. Por. APB, UWP, sygn. 24434.

12. Dz. U. R.P. nr 51, poz. 479.

13. Por. APB, UWP, sygn. 24417. L. XVI-949/31 - szkic ustawy. Także sygn. 24432.

14. APB, UWP, sygn. 24421. Akta Wydz. Komunikacyjno-Budowlanego. Turystyka [1935-1939]

15. Prezesem toruńskiej delegatury LPT wybranym na pierwszym posiedzeniu w dniu 13 czerwca 1935 r. był dyrektor DOKP w Toruniu inż. Bolesław Dobrzycki, zastępcą prezesa naczelnik Wydziału Ruchu inż. Aleksander Dziewulski, referatem organizacyjnym (społecznie) kierował prezes Okręgu Pomorskiego PTK prof. Kazimierz Kulwieć, skarbnikiem inż. Teofil Hornicki, a sekretarzem z urzędu odnośny referent turystyczny DOKP. W 1935 r. był nim starszy asesor Stanisław Langhamer. Prof. K. Kulwieć zgłosił na tym posiedzeniu przystąpienie do LPT Pomorskiego Okręgu PTK liczącego wówczas 15 oddziałów.

16. Stanisław Leszczycki (1907-1996), geograf, prof. Uniwersytetu Jagiellońskiego (organizator i kierownik Studium Turyzmu w latach 1936-1939) i Warszawskiego., członek PAN, twórca i dyr. (1953-1979) Instytutu Geografii PAN. Działacz PTK (jego ostatni prezes w latach 1947-1950).

17. Por. dr Stanisław Leszczycki, Zadania i cele Państwowej Rady Turystycznej (w:) "Turyzm Polski", II:1939, nr 1, s. 1-4.

18. Referat turystyki przy Ministerstwie Komunikacji istniał już od 1 kwietnia 1930 r. Kierował nim Jan Ochman. Por. Biuletyn Turystyczny PKP, Warszawa 1934.

19. Por. APB, UWP, sygn. 24435. Pismo Wydziału Turystyki Ministerstwa Komunikacji z dnia 10 IX 1935 Tur. III.75/138/35.

20. APB, UWP, sygn. 24421. Akta Wydziału Komunikacyjno-Budowlanego. Turystyka [1935-1939].


Sprawdź nasz XHTML 1.0!
Strona Komisji Historii i Tradycji Zarządu Głównego Polskiego Towarzystwa Turystyczno-Krajoznawczego.
© Wszelkie prawa zastrzeżone.