Strona główna

Sprawy bieżące

Więcej o nas

Prezentacje

druki

Kontakt

Janusz Umiński

Polski Touring Klub
a Polskie Towarzystwo Krajoznawcze

Przed rokiem 1890, poza stowarzyszeniami turystycznymi grupującymi turystów górskich1, brak było organizacji turystyki czynnej. Istniały jedynie biura podróży, a turyści chcący indywidualnie zwiedzać poszczególne kraje, regiony czy miasta udawali się do tej lub innej części kraju koleją, by dopiero z miejscowości, do której ona docierała pieszo wędrować do wymarzonego przez siebie celu. Pierwsze narodowe stowarzyszenia cyklistów pod nazwą "Touring", grupujące miłośników turystyki rowerowej i organizujące wspólne wyprawy utworzono dopiero w końcu XIX w.

Przystosowanie narodowej ekonomii do nowych wymagań podróży nastąpiło wraz z połączeniem turystyki z touring klubami. Pierwszy touring klub powstał w 1878 r. w Anglii (Cyclist Touring Club). Potem powstały holenderski (Algemeene Nederlandsche Wielrijderstand) w 1883, niemieckie: Związek Niemieckich Kolarzy (Deutscher Radfahrer) w 1884 r. i Deutscher Touring Club w 1886 r., francuski Touring Club w 1890, a w 1895 r. Touring Klub Włoski. Na przełomie XIX i XX w. Powstały kluby automobilowe m.in. największy z nich angielski Automobile Association w 1905 r. Touring Kluby przez badanie potrzeb w zakresie organizacji rozwijającego się ruchu turystycznego - rozwoju sieci dróg kołowych, bazy noclegowej i żywieniowej, ale także analizowanie zróżnicowanej psychiki podróżnych wpływały w poszczególnych krajach na podejmowanie odpowiednich decyzji i działań władz administracji państwowej i samorządowej oraz właściwą propagandę walorów przyrodniczo-krajobrazowych i historyczno-zabytkowych poszczególnych krajów i regionów.

W latach 1897 i 1898 odbyły się pierwsze międzynarodowe kongresy turystyczne w Amsterdamie, Brukseli i Luksemburgu, w których następstwie powołano w 1898 r. do życia Międzynarodową Ligę Stowarzyszeń Turystycznych League International des Associations Touriste (w skrócie LIAT) - International League of Tourist Associations, której kontynuacją (po przerwie spowodowanej I wojną światową) jest założony 30 maja 1919 r. w Brukseli Międzynarodowy Związek Turystyki Alliance Internationale de Tourisme - AIT (fr).2 Pierwotnie zajmowała się tylko turystyka automobilową, później rozszerzyła działalność na wszystkie dyscypliny turystyczne.

Polski Touring Klub powołano do życia 25 maja 1925 r. z inicjatywy Ministerstwa Robót Publicznych i Automobilklubu Polskiego w celu popierania turystyki polskiej we wszystkich jej formach w kraju i za granicą oraz reprezentacji polskich instytucji i organizacji turystycznych.3 Współorganizatorami były Polskie Towarzystwo Tatrzańskie i Polskie Towarzystwo Krajoznawcze.4 Jak stwierdzał dr Mieczysław Orłowicz5, zgodnie z przyjętym zakresem działania między wiodącymi w kraju organizacjami turystycznymi, miał zajmować się "organizowaniem turystyki jako sportu, oddziałami turystycznymi wioślarzy, cyklistów, automobilistów, ewidencją hoteli, handlem przyborami turystycznymi i kontaktami z towarzystwami turystycznymi za granicą", Towarzystwo Tatrzańskie zajmować się sprawami związanymi z turystyka górska w Tatrach i Karpatach, a PTK tzw. turystyką płaską (nizinną), działalnością krajoznawczą wydawnictwa (odczyty, wydawnictwa, wycieczki, praca z młodzieżą) oraz organizowaniem i prowadzeniem muzeów regionalnych.6

Od roku 1925 Klub należał do Międzynarodowej Centralnej Rady Turystycznej Conseil Central de Tourisme International (CCdeTI) w Paryżu7, a od 1926 r. także do Międzynarodowego Stowarzyszenia Turystyki Alliance Internationale de Tourisme (AIT) w Brukseli.8 W 1927 r. Polski Touring Klub przystąpił też do Związku Polskich Towarzystw Turystycznych.9 Polski Touring Klub był oficjalnym reprezentantem polskiej turystyki na forum międzynarodowym. Członkom Klubu przysługiwały różne udogodnienia i zniżki m.in. kolejowe, w hotelach, restauracjach, garażach, na liniach okrętowych, na liniach kolei francuskich (w ramach wycieczek organizowanych przez Klub).

Współzałożycielem i pierwszym prezesem Polskiego Touring Klubu był Stefan Przeździecki.10 W początkowym okresie działalność PTKlubu ograniczała się do propagandy turystyki i utrzymywania kontaktów z pokrewnymi organizacjami turystycznymi zagranicą. Brak było poparcia działalności Klubu ze strony władz państwowych i samorządowych. Intensywny rozwój nastąpił w 1928 r. po objęciu funkcji prezesa przez gen dra Romana Góreckiego.11 W okresie swej kadencji promował i podkreślał znaczenie turystyki w życiu gospodarczym kraju. Odtąd siedziba Zarządu Głównego i biuro Polskiego Touring Klubu mieściła się w dawnym pałacyku Bacciarellich przy ul. Bagatela 3 w Warszawie.12

Pierwotnie PTKlub działał poprzez powołane na terenie kraju oddziały w Białymstoku, Bydgoszczy, Lwowie, Poznaniu i Wilnie. Równocześnie z rozwojem oddziałów PTKlubu w 1928, powoływanych głównie w ramach ogólnopolskich przygotowań do mającej się odbyć w 1929 Powszechnej Wystawie Krajowej w Poznaniu, zaczęto propagować idee łączenia ruchu krajoznawczego i turystycznego w kraju w jedną silną organizację.

Zagadnienie unifikacji towarzystw turystycznych było zasadniczym tematem konferencji zwołanej z inicjatywy Związku Polskich Towarzystw Turystycznych w dniu 27 listopada 1928 r. Podczas konferencji, w której uczestniczyli przedstawiciele większych towarzystw turystycznych i krajoznawczych, gen. Roman Górecki mając na względzie potrzebę podziału kompetencji między działające towarzystwa zaproponował połączenie niektórych z nich w oparciu o pełnione funkcje społeczno-gospodarcze. Według koncepcji gen. R. Góreckiego Polski Touring Klub winien zajmować się wszystkimi dziedzinami turystyki, w tym również turystyką górską, a tym samym doprowadzić do zjednoczenia w jednej organizacji działalności PTT, PTK, PTKlubu, Polskiego Klubu Turystycznego i lokalnych towarzystw turystyczno-krajoznawczych: Podolskiego Towarzystwa Turystyczno-Krajoznawczego i Wołyńskiego Towarzystwa Krajoznawczego ( w ten sposób w jedna silna organizacja liczyłaby ok. 18 tys. członków, zgrupowanych w 50 oddziałach); w większych miastach i ośrodkach turystycznych- obok istniejących już w Krakowie i Poznaniu - powołać dalsze organizacje turystyki biernej tj. związki propagandy (popierania) turystyki (Syndicat D’ initiative), w pierwszej kolejności w Warszawie, Lwowie, Wilnie, Gdyni i Zakopanem; turystyką specjalistyczną winny zajmować się towarzystwa pośrednio związane z turystyką np. kluby narciarskie, automobilkluby kluby motocyklowe.

Uczestniczący w konferencji reprezentanci PTT wypowiedzieli się przeciwko połączeniu z innymi organizacjami turystycznymi (wyrażając równocześnie chęć współpracy w dziedzinie zagospodarowania turystycznego obszarów górskich z Polskim Związkiem Narciarskim i Beskidenvereinem), natomiast delegaci PTK, PTKlubu i PKT wyrazili gotowość podjęcia ewentualnych rozmów, mających w ostatecznej formie doprowadzić do ich unifikacji. W tym celu powołano Komisję Organizacyjną, do której z ramienia PTK wybrano Aleksandra Patkowskiego, PTKlubu dra Mieczysława Orłowicza, a Polskiego Klubu Turystycznego w Warszawie Jana Rogowskiego.

Na posiedzeniu Komisji w dniu 10 grudnia 1928 r. reprezentant PTK prof. A. Patkowski złożył oświadczenie o gotowości PTK zjednoczenia z PTKlubem pod warunkiem ustalenia podwójnej nazwy "Polskie Towarzystwo Krajoznawcze - Touring Klub". Tego samego dnia Komitet Wykonawczy ZPTT, po przyjęciu sprawozdania wymienionej Komisji, wybrał Komisję Porozumiewawczą w składzie: Aleksander Patkowski (wiceprezes RG PTK), Jan Frankowski (prezes Zarządu Oddziału Warszawskiego PTK) oraz dr Mieczysław Orłowicz (sekretarz ZG PTKlubu) i Franciszek Sznarbachowski (członek ZG PTKlubu) z zadaniem opracowania programu działalności nowej organizacji, zmian w Statucie (a właściwie nowego Statutu), zaproponowania przedstawicieli obu dotychczasowych towarzystw do składu połączonego Zarządu (zakładano w łonie Rady Głównej dwu wiceprezesów - od zagadnień krajoznawstwa i turystyki), a także doprowadzenia do fuzji oddziałów PTK i PTKlubu w miejscowościach, gdzie oba towarzystwa działały.13

Problem ten był także tematem zwołanej przez prezesa BGK gen. Romana Góreckiego w styczniu 1929 r. w Warszawie konferencji towarzystw turystycznych i krajoznawczych. W celu koordynacji wzmożonego ruchu turystycznego i jego wykorzystania dla budowy kompleksowego programu rozwoju gospodarki turystycznej w Polsce wysunięto na niej zasadę konieczności łączenia się istniejących Towarzystw.

Do działań na rzecz wspólnych działań w tej dziedzinie włączyło się też Polskie Towarzystwo Krajoznawcze, które podjęło prace na rzecz scalenia działalności PTK i PTKlubu w jednej organizacji. Komisja Wspólna obu organizacji, złożona z wiceprezesa PTK Aleksandra Patkowskiego14 i sekretarza Polskiego Touring Klubu dra Mieczysława Orłowicza opracowała projekt nowego wspólnego Statutu, który po szczegółowej dyskusji i zaaprobowaniu na posiedzeniu Rady Głównej PTK w dniu 11 stycznia 1929 r. miał być przedmiotem dyskusji najbliższego Zjazdu Delegatów PTK. Z ważniejszych zmian dotychczasowego statutu przewidziano przyjęcie nazwy Polskie Towarzystwo Krajoznawcze - Polski Touring Klub15, zaakcentowanie w celach nowego Towarzystwa, obok wiodących elementów krajoznawczo-historycznych, także roli turystyki (we wszystkich jej formach), tworzenie struktur wojewódzkich jako zbiorowych reprezentacji interesów działających na terenie województw oddziałów PTK wobec władz wojewódzkich (zwłaszcza Wojewódzkiej Komisji Turystycznej) i Rady Głównej, powoływanie w ośrodkach akademickich oddziałów akademickich, a w dla rozwinięcia działalności specjalistycznej poszczególnych sekcji zarówno dot. działalności krajoznawczej (krajoznawstwo, muzealnictwo, ochrona swojszczyzny, ochrona zabytków) jak i stricte turystycznej (turystyka motorowa, kolarska, wodna, górska itp.).16

W dniu 15 stycznia 1929 r. w lokalu Polskiego Touring Klubu odbyła się konferencja w sprawie organizacji wycieczek turystów zagranicznych po Polsce, w której uczestniczyli przedstawiciele bez mała wszystkich organizacji i instytucji zajmujących się obsługą turystów zagranicznych. Nie podjęto jednak wiążących decyzji, ani nie wytyczono kierunków dalszych działań w tym zakresie. Dokonano jedynie wyboru tzw. Komisji Trzech w składzie: Stanisław Lewicki (dyr. Polskiego Biura Turystycznego w Warszawie, Zenon Beres (sekretarz Polskiego Związku Turystycznego w Krakowie) i Rudolf Wiech (z PBP "Orbis" we Lwowie), która miała zająć się przygotowaniem problematyki prac.17

W związku z planowaną organizacją w okresie od 16 maja do 30 września 1929 r. Powszechnej Wystawy Krajowej (tzw. PeWuKi) w Poznaniu w 10-lecie Odrodzenia Polski, dnia 5 marca tegoż roku podczas konferencji zwołanej w Warszawie przez Związek Polskich Towarzystw Turystycznych przy współudziale ministerstw, urzędów wojewódzkich, magistratów zainteresowanych miast, Głównego Komitetu Przyjęcia Polaków z Zagranicy oraz towarzystw i biur podróży z całej Polski polecono ZPTT powołanie w Warszawie Centralnego Biura Ewidencji Wycieczek z zadaniem rejestracji wszystkich wycieczek i koordynacji ruchu wycieczkowo-turystycznego w kraju w okresie trwania PWK. Prowadzenie Biura Związek Polskich Tow. Turystycznych zlecił Polskiemu Touring Klubowi, a jego siedzibę umiejscowiono przy ul Wareckiej 11. Ogólne kierownictwo biura powierzono dr M. Orłowiczowi - sekretarzowi ZPTT. Dyrektorem biura mianowano Stanisława Nidenthala.18 M. Orłowicz kierował też w Polskim Touring Klubie realizacją wydawnictw krajoznawczych o Polsce m.in. opracował pozycje: "7 dni w Polsce" i "Ilustrowany przewodnik po Polsce".

Na Walnym Zgromadzeniu Polskiego Touring Klubu w dniu 14 marca 1929 r. w lokalu PTK pod przewodnictwem inż. Ryszarda Minchejmera19 udzielono absolutorium władzom Klubu, "zaakceptowano projekt połączenia z Polskim Towarzystwem Krajoznawczym i przedłużono mandaty obecnego Zarządu na czas do dokonania tego zjednoczenia" .20 Przyjęto również, że po lipcu 1929 r. "Polski Touring Klub przestaje istnieć jako samodzielne Towarzystwo" i że unifikacje te uważa się za "zawiązek unifikacji wszystkich towarzystw turystyki czynnej w Polsce".21

W dniach 6-7 kwietnia 1929 r. odbył się w Warszawie, w lokalu Oddziału Warszawskiego Polskiego Tow. Krajoznawczego, zjazd połączeniowy Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego z Polskim Touring Klubem. W związku z połączeniem PTK z Polskim Touring Klubem dokonano zmian w statucie PTK (wg projektu przesłanego uprzednio wszystkim delegatom) "rozszerzając go znacznie w zakresie działalności turystycznej oraz przewidując utworzenie okręgów wojewódzkich PTK w tych województwach, w których istnieją co najmniej trzy oddziały Towarzystwa". Dla połączonej organizacji przyjęto nazwę "Polskie Towarzystwo Krajoznawcze - Polski Touring Klub". Dożywotnim prezesem honorowym wybrano wybitnego działacza krajoznawczo-turystycznego Aleksandra Janowskiego22, a prezesem czynnym inż. Zygmunta Słomińskiego - prezydenta miasta stołecznego Warszawy (w latach 1927-1934). Powołano też Radę Główną nowego Towarzystwa w skladzie16 członków i 6 zastępców członków. W wyniku ścisłej współpracy Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego i Polskiego Touring Klubu w miejscach gdzie działały dotąd obie organizacje, nastąpiło ich połączenie.23

19 kwietnia odbyło się posiedzenie konstytuujące Rady Głównej PTK-TK. Funkcje wiceprezesów przyjęli: Aleksander Patkowski (I), Regina Fleszarowa (II) i Mieczysław Orłowicz (III), sekretarza Stanisław Lenartowicz, jego zastępcy Stanisław Schönfeld, a skarbnika Ryszard Minchejmer. Dwaj ostatni rodem z Polskiego Touring Klubu.24 Podczas posiedzenia dr Mieczysław Orłowicz, powołany na wiceprezesa jako przedstawiciel Polskiego Touring Klubu, przedstawił program działalności połączonego Towarzystwa. W pięciopunktowej części pierwszej poświęconej sprawom administracyjno-organizacyjnym zawarte zostały podstawowe zadania dot. rozwoju Towarzystwa i jego struktur: objęcie zasięgiem działalności całego obszaru kraju, powołania oddziałów we wszystkich ośrodkach uniwersyteckich, utworzenie odrębnego od oddziału warszawskiego biura Rady Głównej (jako centralnego organu Towarzystwa) oraz biur w większych miastach, zwłaszcza w ośrodkach uniwersyteckich (Kraków, Poznań, Lwów i Wilno) oraz w Gdyni i Łodzi. W okresie przejściowym fuzji obu Towarzystw przewidywano w pierwszej kolejności (najdalej w miesiącach czerwiec - lipiec) zespolenie działalności w miejscowościach, w których istniały zarówno oddziały PTK jak i PTKlubu (przede wszystkim w Warszawie, Białymstoku, Bydgoszczy, Krakowie, Lwowie i Wilnie). W rozbudowanym, dziewięciopunktowym programie w dziedzinie rozwoju turystyki przewidziano uczestnictwo Rady Głównej w Conceil Centrale de Tourisme i Alliance Internationale de Tourisme (AIT), w celu uzyskania możliwości uzyskania prawa wydawania tryptyków25, powołanie sekcji automobilowej (zgodnie z dyrektywami AIT i należących do niej touring klubów), przyspieszenie akcji powoływania przy oddziałach kół narciarskich (zarejestrowanych w PZN dla uzyskania zniżek kolejowych), których członkowie uprawialiby przede wszystkim turystykę narciarską (w współpracy z kołami narciarskimi PTT), kontynuowanie wyznaczania ścieżek turystycznych w okolicach środkowej i północnej Polski26, propagandę turystyki poprzez opracowanie i wydanie wielojęzycznego "Przewodnika po Polsce" (przy wykorzystaniu subwencji udzielonej przez Bank Gospodarstwa Krajowego oraz informatora o hotelach w Polsce (w porozumieniu z Naczelną Organizacją Hotelarską), co roku aktualizowanego, a także kontynuowanie akcji wieszania map i plakatów turystycznych nad dworcach kolejowych, wydawanie serii pocztówek o tematyce krajoznawczej oraz przeźroczy z widokami Polski.27

Szczególnie istotnym dla działalności połączonych towarzystw było kolejne, nadzwyczajne posiedzenie Rady Głównej, które miało miejsce 14 czerwca 1929 r. Główny przedmiot posiedzenia stanowiły przygotowania do Kongresu Krajoznawczego w Poznaniu (sprawy programu, propagandy i zakwaterowania), wytycznych do nowego regulaminu Rady i komisji oraz gospodarki finansowej Towarzystwa oraz inwentaryzacji muzeów regionalnych. Dokonano na nim także wyboru przewodniczących komisji RG.28

4 października 1929 r., podczas pierwszego powakacyjnego posiedzenia Komitetu Wykonawczego Rady Głównej, odbytego w siedzibie b. Touring Klubu przy ul. Wareckiej 11, w sprawach programowych i organizacyjnych zaaprobowano m.in. bilans zamknięcia na 31 XII 1928 r. rachunków Rady Głównej i przyjęto do zatwierdzającej wiadomości wyciąg kasowy ze stanu rachunków Rady do 1 października 1929 r. Z dniem 1 stycznia 1930 r. ustalono przeprowadzenie unifikacji rachunków Rady (dotąd prowadzonej w ramach rachunkowości Oddziału Warszawskiego PTK) i wszystkich jej Komisji z nowo powołaną Komisją Turystyczną (b. Polskiego Touring Klubu. Postanowiono także przedstawić Radzie Głównej regulamin Komisji Turystycznej RG PTK obejmujący także agendy Polskiego Touring Klubu. Przyjęto, że sprawy Komisji Turystycznej - "na zasadach samowystarczalności" - prowadzić będzie dotychczasowe biuro PTKlubu, podległe wiceprezesowi RG dr Mieczysławowi Orłowiczowi, a w zastępstwie sekretarzowi RG Stanisławowi Lenartowiczowi.29

Na posiedzeniu Rady Głównej w dniu 4 listopada 1929 r. przyjęto, opracowany przez dra Mieczysława Orłowicza, wspomniany już wyżej specjalny program działalności PTK-Touring Klubu w zakresie turystyki.30 Program ten, ogłoszony na łamach numeru 24/1929 "Ziemi" zakładał m.in. powołanie centralnych sekcji automobilowej, narciarskiej (i kół narciarskich przy oddziałach), wodnej, kolarskiej i motocyklowej, utrzymywanie ścisłych kontaktów z organizacjami międzynarodowymi (AIT i CCde TI), klubami zagranicznymi oraz PTT, PZN, Polskim Związkiem Towarzystw Wioślarskich, Polskim Związkiem Towarzystw Kolarskich, Polskim Związkiem Motocyklowym, a także przemysłem turystycznym (hotele, gastronomia), budowę ścieżek turystycznych i schronisk turystycznych w środkowej i północnej Polsce oraz upowszechnienie walorów Ojczyzny poprzez odpowiednie publikacje turystyczne (przewodniki, mapy, plakaty, filmy krajoznawcze i fotogramy).31

Na skutek nalegań zagranicznych touring klubów zrzeszonych w AIT, w listopadzie 1929 r. Polski Touring Klub powołał jako jednostkę autonomiczną Sekcję Samochodową. Jej kierownictwo tworzyli członkowie Zarządu Głównego PTKlubu. Prezesem został dyr. Wiesław Modzelewski, a wiceprezesami: mjr Piotr Rudzki i naczelnik Eugeniusz Olechnowicz.32 W celu właściwej realizacji zadań w terenie Zarząd Sekcji mianował kilkudziesięciu na określonych obszarach - jako organ wykonawczy i doradczy Zarządu Sekcji - delegatów terytorialnych, w kraju w trzech kategoriach: wojewódzkich, powiatowych i lokalnych, a zagranicą: generalnych (na obszar poszczególnych państw) i miejscowych (dla poszczególnych miast czy regionów). Oczywiście swe funkcje delegaci pełnili społecznie, zwracano im jedynie koszty kancelaryjne.33 W drugiej połowie stycznia 1930 r. powstała w ramach Sekcji Samochodowej Komisja Turystyczno-Wycieczkowa, której zadaniem było organizowanie imprez sportowo-turystycznych, krajoznawczych i towarzyskich. Jej kierownictwo powierzono mjr Stanisławowi Hulewiczowi.34

Na posiedzeniu Komitetu Wykonawczego Rady Głównej PTK w dniu 17 grudnia 1929 r. stwierdzono, że wszystkie poprawki do statutu, uchwalone przez Zjazd Delegatów zostały w Statucie uwzględnione i w związku z tym Komisariat Rządu stołecznego miasta Warszawy zalegalizował statut dnia 11 czerwca 1929 r. Statut wpisano do rejestru stowarzyszeń pod nr 806 (Nr B.P 5345/29). Rada Główna przekazała wydrukowany statut wszystkim oddziałom na terenie kraju. Na wspomnianym posiedzeniu Komitetu Wykonawczego RG PTK zatwierdzono też regulamin "centralnej" sekcji turystyki narciarskiej, upoważniając do jej zgłoszenia do PZN.35

Ale w dalszym ciągu, wbrew powyższym wspólnym ustaleniom i wdrażanym działaniom, idącym po linii scalania pracy obu Towarzystw, dyrektor biura Polskiego Touring Klubu kontynuował działalność w duchu Klubu, wysuwając równocześnie zarzuty pod adresem Rady Głównej, a mające na celu sparaliżowanie działań zaproponowanych przez dra M. Orłowicza i przyjętych przez RG. Dlatego pismem z dnia 23 listopada 1929 r. L. R.- 1022/29 Rada Główna zwróciła się do inicjatora akcji łączenia towarzystw gen. Romana Góreckiego o wyjaśnienie zasadności utrzymania łączenia się Towarzystw oraz powodów kontynuowania samodzielnej działalności Polskiego Touring Klubu. Efektem tego pisma była konferencja zwołana przez prezesa BGK: w dniu 5 lutego 1930 r., która nie została jednak zakończona, a termin drugiej wyznaczonej na 11 lutego odwołany. Zarząd Polskiego Touring Klubu skierował natomiast 3 marca 1930 r. pismo (L. 188/30?m) do PTK-TK, w którym stwierdził, że nie uważał się za połączonego na podstawie przyjętego w dniu 7 IV 1929 r. statutu, a podczas posiedzenia Walnego Zebrania w dniu 16 stycznia 1930 r. uchwalono zgłoszony przez Wiesława Modzelewskiego36 w imieniu Sekcji Samochodowej (przy jednym glosie wstrzymującym się) wniosek o niewskazanej aktualnie fuzji z Polskim Towarzystwem Krajoznawczym oraz, że ewentualna fuzja z Polskim Towarzystwem Krajoznawczym w przyszłości musiałaby być przeprowadzona na zupełnie innych zasadach. Stanowiło to oficjalne zakwestionowanie własnej uchwały z 14 marca 1929 r. Polski Touring Klub uznał także odbytą w dniu 5 lutego konferencję jako oficjalną formę zawiadomienia Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego o nie dojściu do połączenia z Polskim Touring Klubem.37

W związku z pismem Zarządu Polskiego Touring Klubu przebieg zaistniałych zdarzeń został opisany przed Zjazdem Delegatów w dniu 6 kwietnia 1930 r. numerze "Ziemi", a Rada Główna wystosowała na ręce prezesa Banku Gospodarstwa Krajowego gen. R. Góreckiego pismo, w którym poinformowała go o zaistniałej sytuacji oraz - w związku z nie odbyciem konferencji w dniu 11 lutego 1930 r. - podtrzymała celowość zasady łączenia działań na rzecz rozwoju turystyki, czego dowodem może być także silne zaakcentowanie w nowoprzyjętym statucie PTK-TK roli turystyki jako jednego z elementów rozwoju gospodarczego kraju. Równocześnie Rada Główna stwierdziła, że dla PTK nie jest istotną "sprawa wcielenia młodej agendy o charakterze b i u r a t u r y s t y c z n e g o, jaką był i jest Polski Touring Klub". Zdaniem Rady Głównej rozwój gospodarki turystycznej winien nastąpić w oparciu o racjonalną rozbudowę sieci biur turystycznych, a nie jak to ma miejsce aktualnie poprzez tworzenie nowych biur turystycznych, także za granicą, przez jednostki do tego nie przygotowane. "Polski Touring Klub, jako biuro turystyczne staje w szeregu konkurujących ze sobą biur turystycznych, co pociągnie za sobą tem większe komplikacje, że Polski Touring Klub nosić będzie cechy instytucji społecznej".

Rada Główna PTK-TK uważała - dla dobra rozwoju gospodarki turystycznej w kraju - potrzebę uzależnienia działania biur turystycznych od towarzystw społecznych pracujących na niwie turystyczno-krajoznawczych, a za poważne nieporozumienie ujawnienie na konferencji w dniu 5 lutego zasady podporządkowania krajoznawstwa, będącego ruchem społecznym, turystyce. Turystyka ma charakter przede wszystkim handlowy! Stąd podporządkowywanie dobra społecznego i państwowego, którym jest krajoznawstwo, prywatnym interesom należało uznać za nieporozumienie, przesądzające w dużym stopniu na przyszłość stosunek Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego - Touring Klubu do Polskiego Touring Klubu.38

Odbiciem nieporozumień na tle wspólnych działań i zaistniałej sytuacji mogą też być stwierdzenia zawarte w "Sprawozdaniu za rok 1931" przedstawionym na łamach oficjalnego organu PTKlubu - w miesięczniku "Auto i Turystyka". Stwierdzono w nim niedwuznacznie: "Pewne trudności przy zakładaniu oddziałów miejscowych, przy stosunkach z innemi (pisownia oryginalna - J.U) organizacjami turystycznymi w kraju i zagranicą powodował nieustalony stosunek Klubu do Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego, które mimo niedojścia fuzji do skutku, od kwietnia 1929 r., a zatem od blizko 3 lat używa stale nazwy "Polskie Towarzystwo Krajoznawcze - Touring Klub". Rokowania o fuzję prowadzone od listopada 1928 r. utknęły na martwym punkcie w dniu 1 kwietnia 1930 r., po ogłoszeniu w czasopiśmie "Ziemia" pisma Prezydium Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego stwierdzającego niemożność dalszych rokowań z Polskim Touring Klubem. Kilkakrotne protesty zgłaszane przez Polski Touring Klub w 1931 r. zarówno do Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego jak i do Związku Polskich Towarzystw Turystycznych przeciwko używaniu nazwy pozostały bez rezultatu a przeszło przez cały rok nie odbywały się żadne bezpośrednie rokowania w sprawie fuzji między Polskiem Towarzystwem Krajoznawczem, a Polskim Touring Klubem.39

Podjęto wprawdzie 28 kwietnia 1931 r., z inicjatywy nowego prezesa Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego Władysława Raczkiewicza40, rokowania w sprawie fuzji obu Towarzystw (z ramienia Polskiego Touring Klubu w naradzie uczestniczyli wiceprezesi dr Zygmunt Wasserab i dr Mieczysław Orłowicz) i kontynuowano w ciągu tego roku w toku posiedzeń dwustronnej specjalnej Komisji (jej członkami z ramienia PTKlubu byli dr Z. Wasserab, dr M. Orłowicz i mec. Tadeusz Wróblewski), nie doprowadziły one jednak, mimo wielu punktów stycznych i uznania ich celowości, do fuzji w praktyce.41

Jak stwierdzono w artykule "Czego chce Polski Touring Klub" zamieszczonym na łamach "Dziennika Bydgoskiego"42 za najważniejsze cele władze PTKlubu uważały informację i propagandę turystyki (utrzymywanie biur informacyjnych, poprawę systemu komunikacji w kraju, wydawanie czasopism i przewodników, organizację bibliotek, wystaw i odczytów o tematyce krajoznawczej, kształcenie przewodników), rozwój hotelarstwa, schronisk i uzdrowisk, a także współdziałanie w dziedzinie ochrony przyrody oraz udzielanie cudzoziemcom pomocy w organizacji wycieczek zbiorowych do Polski.

W ramach podziału subwencji na cele turystyczne udzielonych w 1929 r. przez Bank Gospodarstwa Krajowego kierowany przez gen. Romana Góreckiego Polski Touring Klub otrzymał 25 tys. zł na wydanie przewodnika po Polsce w języku niemieckim oraz blisko 14,5 tys. zł na wydanie ilustrowanej broszury o Polsce w językach francuskim, angielskim i niemieckim.43

Z chwilą połączenia Polskiego Touring Klubu z Polskim Towarzystwem Krajoznawczym w sposób wyraźny przeniknęła do poszczególnych oddziałów PTK turystyka, przyczyniając się do formalnego powstania przy nich kół turystycznych oraz zainaugurowania ruchu turystyczno-wycieczkowego o charakterze turystyki specjalistycznej, wymagającej odpowiedniej kondycji fizycznej, przygotowania teoretycznego i praktycznego oraz specjalnego sprzętu.44

Po rozejściu się dróg ścisłej współpracy z Polskim Towarzystwem Krajoznawczym, Polski Touring Klub przystąpił ponownie do tworzenia swych oddziałów i delegatur. Zmieniły się jednak formy działalności Klubu. Została ona ukierunkowana na turystykę Po rozejściu się dróg ścisłej współpracy z Polskim Towarzystwem Krajoznawczym, Polski Touring Klub przystąpił ponownie do tworzenia swych oddziałów i delegatur. Zmieniły się jednak formy działalności Klubu. Została ona ukierunkowana na turystykę motorową. Na początku 1932 r. PTKlub liczył już na terenie całego kraju ponad 2100 członków i 61 jednostek organizacyjnych45, a w 1932 r. ok. 5000 członków.46 W roku 1931 powstał nowy oddział w Łodzi (1 V) i odtworzono we Lwowie, a w 1932 r. w Bydgoszczy.47

Podczas Walnego Zgromadzenia Polskiego Touring Klubu w Warszawie w dniu 14 lutego 1932 r. uchwalono, że ze względów organizacyjnych lepsza będzie działalność za pośrednictwem delegatów miejscowych. Ich zadaniem było pozyskiwanie członków i utrzymywanie kontaktu pomiędzy nimi i centralą.48 W miejsce dawnych oddziałów jako ogniwa pośrednie między Zarządem Głównym PTKlubu a delegaturami miejscowymi powstało 12 delegatur okręgowych w dużych miastach m in. w Bydgoszczy, Gdyni, Poznaniu, Katowicach, Lwowie i Łodzi Organem Klubu był dwumiesięcznik "Auto i Turystyka", który członkowie otrzymywali bezpłatnie.49

Mimo rozbieżności problematyka połączenia obu organizacji była przedmiotem kolejnych posiedzeń Rady Głównej PTK. Podczas posiedzenia w dniu 23 października 1931 r. jego uczestnicy wypowiedzieli się za sfinalizowaniem postanowień Zjazdu Delegatów z 1929 r. dot. scalenia Towarzystw, a Rada Główna udzieliła dyrektyw Prezydium [Komitetowi Wykonawczemu] w sprawie całokształtu zagadnień połączeniowych.50 Na posiedzeniu Komitetu Wykonawczego w dniu 26 listopada 1931 r. wybrano trzyosobową komisję w składzie: Wł. Gruszczyński, J. Kołodziejczyk i A. Patkowski, która wraz z delegatami Polskiego Touring Klubu, w okresie do najbliższego Zjazdu Delegatów PTK, miała przygotować kompleksowy program działań koniecznych przy realizacji scalania obu Towarzystw.51

Prace biegły dwutorowo. W lutym 1932 r. Polski Touring Klub zawiadomił Radę Główną PTK, że "na posiedzeniu Zarządu Głównego Polskiego Touring Klubu w dniu 12 II 1932 omawiana była sprawa fuzji z Polskiem Towarzystwem Krajoznawczem, przyczem Zarząd Polskiego Touring Klubu jednomyślnie postanowił, że w interesie polskiej turystyki leży jaknajszybsze połączenie obu powyższych Towarzystw i udzielił w tej mierze instrukcyj swym członkom Zarządu prowadzącym pertraktacje w sprawie fuzji. Treść powyższej uchwały ogłoszona będzie w prasie".52

Sprawa połączenia Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego z Polskim Touring Klubem powracała jednak nadal w zamysłach działaczy obu organizacji. W tym celu w marcu 1932 powołano Komisję Porozumiewawczą, na której czele stanęli wiceprezesi obu Towarzystw, mający do czerwca przygotować zasady połączenia. Komisja miała zająć się technicznym i organizacyjnym przeprowadzeniem fuzji, a nowa organizacja dzieląca się na dwa piony: krajoznawczy i turystyczny miała przyjąć nazwę "Polskie Towarzystwo Krajoznawcze - Polski Touring Klub. Organem kierowniczym miała być Rada Główna.53

Trwały prace nad opracowaniem wspólnego statutu. Na posiedzeniu Komitetu Wykonawczego RG PTK w dniu 21 marca 1932 r. przyjęto do zatwierdzającej wiadomości protokół Komisji Porozumiewawczej z Polskim Touring Klubem oraz pozostające w związku z nim postanowienia Komisji Organizacyjnej54, a na posiedzeniu 28 czerwca 1932 r. przyjęto do wiadomości protokół z posiedzenia Komisji Porozumiewawczej PTK i PTKlubu z dnia 30 maja, powierzając równocześnie Komisji Organizacyjno-Programowej przygotowanie rewizji całego statutu PTK.55

Zagadnienie połączenia z Polskim Touring Klubem było m.in. przedmiotem Zjazdu Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego w Warszawie w dniu 3 maja 1932 r. z okazji 25-lecia organizacji.56 Kwestię fuzji z Polskim Touring Klubem, na podstawie protokółu Komisji Porozumiewawczej z dnia 23 lutego 1932 r. przedstawił wiceprezes Aleksander Patkowski. Wśród wniosków Rady Głównej przyjętych przez Zjazd dwa dotyczyły przedmiotu scalenia PTK i PTKlubu. Zjazd upoważnił Radę Główną do rokowań o połączenie z Polskim Touring Klubem na zasadach, ustalonych przez Komisję Porozumiewawczą w dniu 23 lutego 1932 r. i Radę Główną w dniu 6 kwietnia. Przyjęto, że po określeniu w toku prac porozumiewawczych zasad zespolenia obu organizacji zostanie zwołany Nadzwyczajny Zjazd Delegatów lub też projekt uchwały o fuzji przedłożony delegatom na kolejnym dorocznym Zjeździe Towarzystwa. Zarówno sprawę terminu zakończenia rokowań jak daty zwołania Nadzwyczajnego Zjazdu pozostawiono decyzji Rady Głównej, w porozumieniu z Zarządem Głównym PTKlubu. Do czasu rozstrzygnięcia sprawy połączenia PTK z PTKlubem, którego następstwem byłyby zmiany w statucie PTK Zjazd nadał § 1 statutu Towarzystwa brzmienie "Stowarzyszenie nosi nazwę Polskie Towarzystwo Krajoznawcze (w skróceniu P.T.K.) i używa pieczęci z takim samym napisem" i równocześnie zwrócił się do władz naczelnych Polskiego Touring Klubu o zaniechanie używania skrótu PTK.57

Mimo "niedomówień organizacyjnych" rozmowy i prace scaleniowe trwały nadal. Na posiedzeniu Komitetu Wykonawczego Rady Głównej PTK w dniu 28 czerwca 1932 r. przyjęto do wiadomości protokół z posiedzenia Komisji Porozumiewawczej PTK-PTKlubu z dnia 30 maja 1932 r. Równocześnie powierzono Komisji Organizacyjno-Programowej przygotowanie rewizji całego statutu PTK.58

Kilka miesięcy później, podczas posiedzenia Komitetu Wykonawczego Rady Głównej PTK w dniu 3 listopada 1932 r. przeprowadzono szeroką dyskusję nad tezami, przesłanymi przez Zarząd Główny Polskiego Touring Klubu do projektu połączonych organizacji. W efekcie dyskusji przyjęto stanowisko PTK w tej kwestii. Stwierdzono konieczność zachowania równorzędności obu pionów: krajoznawczego (zwrócono m.in. uwagę na wagę prac nad Słownikiem Geograficznym Państwa Polskiego, wychowawcza działalność Kół Krajoznawczych Młodzieży Szkolnej, rolę Towarzystwa w dziedzinie opieki nad zabytkami i rozwoju muzeów regionalnych oraz ochrony i propagandy regionalizmu) i turystycznego, zharmonizowanie prac nad projektem Statutu z przepisami nowego, zunifikowanego rozporządzeniem Prezydenta R.P. z dnia 27 października 1932 r. prawa o Stowarzyszeniach (Dz. U. R.P. nr 94, poz. 808) oraz jednolitej struktury organizacyjnej (m.in. oparcia działalności na Oddziałach, dwuinstancyjności władz [Zjazdu Delegatów i Zarządu Głównego], zasad polityki finansowej). Zaaprobowano też postanowienia Komisji Turystycznej podane w Nr 9 (22) Biuletynu PTK.59

Problem współpracy obu Towarzystw oraz opracowania zgodnego z ideami polskiego krajoznawstwa nowego statutu przewijał się bez mała przez wszystkie kolejne posiedzenia Komitetu Wykonawczego RG PTK. Na posiedzeniu w dniu 10 stycznia 1933 r. postanowiono w sprawach połączeniowych i nowego statutu, że statut winien: 1) gwarantować dorobek pracy drugiego już pokolenia PTK, nieskazitelność i dobrą sławę jego imienia, 2) utrzymać społeczny charakter Towarzystwa wraz z jego dorobkiem ideowym, 3) nie naruszyć w niczem majątku PTK oraz 4) mieć na uwadze rolę krajoznawstwa jako czynnika podstawowego w wychowaniu obywatelsko-państwowym młodzieży i we wszelkich formach pracy społecznej. Postanowiono równocześnie podjęcie kroków w ministerstwach Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego oraz Spraw Wewnętrznych w sprawie zgodności projektu statutu z nowym, obowiązującym od początku 1933 r. prawem o stowarzyszeniach i po zakończeniu prac Komisji Porozumiewawczej przygotować ostateczny projekt nowego Statutu na posiedzenie Rady Głównej (w początkach marca) i Zjazd Delegatów, którego odbycie zaplanowano w Warszawie 7 maja 1933 r.60

Ale do trwałego połączenia obu organizacji jednak nie doszło, bo nadal, jakby drugim torem, Polski Touring Klub rozwijał swą działalność. Na Walnym Zjeździe delegatów PTKlubu w dniu 5 marca 1933 r. w Warszawie prezesem Polskiego Touring Klubu Wybrano Augusta Zaleskiego.61 Dokonano też reorganizacji ustroju PTKlubu i nowego podziału obszaru kraju na okręgi. Siedzibami delegatur okręgowych wyznaczono miasta: Warszawę, Łódź, Bydgoszcz, Poznań, Katowice (delegatura śląska), Kraków, Kielce, Lublin, Lwów, Gdynia (morska), Wilno (wschodnia) i Białystok (północna). Do Rady Naczelnej wybrano złożonej z 18 osób, wybrano m.in. dra Mieczysława Orłowicza, a z Bydgoszczy adw. dra Stanisława Kuziela62, któremu powierzono też funkcję delegata okręgowego na województwo pomorskie (z wyłączeniem powiatów nadmorskiego i wejherowskiego) oraz powiaty bydgoski, szubiński i wyrzyski.63 Z początkiem 1934 r. PTKlub powołał w Warszawie (przy ul. Kredytowej 5) Biuro Podróżnicze dla obsługi członków i organizacji wycieczek. Powstały także nowe delegatury w Zakopanem i Bukowinie Tatrzańskiej.64

W celu szybszego rozwoju organizacji Zarząd Główny Polskiego Touring Klubu wprowadził w 1933 r. system afiliacji do Klubu innych organizacji. Do dnia 1 października 1933 r. afiliowano 22 zrzeszenia. Ta forma rozrostu organizacyjnego Klubu spotkała się z krytyką prasową na łamach "Expressu Porannego" dnia 13 grudnia 1933 r. W artykule pt. "Koniec Turystyki Filutów" uznano te formę kaptowania członków jako naganną i zarzucono władzom Polskiego Touring Klubu pozyskiwanie uzyskiwanie znacznych dochodów ze składek afiliowanych stowarzyszeń. Zarzut znacznych korzyści majątkowych jakie Klub miał uzyskać ta drogą spotkał się z ripostą Zarządu Głównego PTKlubu, który na łamach "Turysty i Auta" w artykule pt." W odpowiedzi na artykuł "Expressu Porannego" stwierdził m. in., że afiliacja polegała na przyjęciu osoby prawnej na członka rzeczywistego, co wyrażało się kwota 18.-zl rocznie od całego stowarzyszenia i jedynie kilkuset członków afiliowanych organizacji skorzystało bezpośrednio z kolejowej legitymacji zniżkowej, a podstawowym celem tej akcji była propaganda turystyki wśród najszerszych warstw społeczeństwa polskiego. Podkreślono też ,że ten system organizacyjny stosują od dawna organizacje turystyczna zagranicą, co pozwala im na osiągnięcie dobrych rezultatów dziedzinie rozwoju turystyki.65

Kierując się założeniami intensywnego rozwoju organizacji doroczny Walny Zjazd Polskiego Touring Klubu, który odbył się w Warszawie w dniu 18 marca 1934 r. upoważnił Radę Naczelną do zmiany Statutu, w ramach tez uchwalonych przez Walny Zjazd, przewidujących m.in. zmianę dotychczasowych form organizacyjnych ukierunkowanych na rozwój Klubu i zmniejszenie składek członkowskich.66 W celu większego rozwinięcia i uspołecznienia organizacji Walny Zjazd uchwalił wytyczne dla Zarządu Głównego, które następnie miała zatwierdzić Rada Naczelna. Podstawową tezą była zmiana systemu organizacyjnego Klubu polegająca na tworzeniu samodzielnych oddziałów miejscowych (wprowadzenie na powrót organizacji oddziałowej) w miejscowościach liczących ponad 40 członków, a pozostawienie delegatów jedynie w ośrodkach, w których liczba członków byłaby niewystarczająca do powołania oddziału. Nad działalnością poszczególnych oddziałów miał czuwać delegat okręgowy, który miałby do pomocy ciało doradcze w postaci Rady Okręgowej. Niezmieniona miała pozostać struktura organizacyjna sekcji i kół "branżowych".67 Nowy Statut uchwalono na Walnym Zjeździe Polskiego Touring Klubu dnia 28 kwietnia 1935 r.68

Z kolei Rada Główna Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego na posiedzeniu w dniu 25 marca 1933 r. postanowiła nie zgłaszać na najbliższy zwyczajny Zjazd Delegatów wniosków w sprawie zmian statutu, a jedynie poddać je pod dyskusje w Oddziałach Towarzystwa.69 XXVII Zjazd Delegatów PTK odbyty w dniu 30 kwietnia 1934 r., w oparciu o przedstawione przez wiceprezesa Rady Aleksandra Patkowskiego wnioski i dezyderaty Rady Głównej i Oddziałów, zobowiązał w pierwszym punkcie Radę Główną do opracowania zmian statutu Towarzystwa. Projektowi nowego statutu poświęcone było głównie posiedzenie Rady Głównej w dniu 15 grudnia 1934 r. Aleksander Patkowski złożył sprawozdanie z nadesłanych ponad 50 opinii (z oddziałów i zarządów okręgów oraz od członków RG i Zarządu Podolskiego Tow. Turystyczno-Krajoznawczego) do projektowanego statutu. Podczas posiedzenia większość Rady opowiedziała się za zwiększeniem elementu turystycznego w Towarzystwie i w związku z tym za zmianą jego nazwy na "Polskie Towarzystwo Turystyczno-Krajoznawcze".70 Po burzliwej dyskusji na Zjeździe Delegatów w dniu 3 czerwca 1934 r. nad § 1 statutu (nazwa) zgłoszono dwa wnioski Rady Głównej: większości (dr M. Orłowicz) optującej za przyjęciem nazwy "Polskie Towarzystwo Turystyczno-Krajoznawcze" i mniejszości (A. Patkowski) przekonanej o konieczności zachowania nazwy tradycyjnej. W głosowaniu imiennym 68 przeciwko 30 uchwalono przyjęcie nazwy "Polskie Towarzystwo Turystyczno-Krajoznawcze" przy zachowaniu w tłumaczeniu na język francuski terminu "PTK".71 Nowy statut został zatwierdzony 7 lutego 1935 r. Pod tą nazwą wydawano w tym okresie czasopismo "Ziemia", a oddziały firmowały swe dokumenty oraz publikacje. W 1936 r. podczas XXX Zwyczajnego Zjazdu Delegatów Oddziałów PTK odbytego 23 maja 1936 r. w Ojcowie przywrócono dawną nazwę Polskie Towarzystwo Krajoznawcze w miejsce obowiązującej od 1934 Polskie Towarzystwo Turystyczno-Krajoznawcze.72 Polskie Towarzystwo Krajoznawcze powróciło też do dawnej struktury organizacyjnej.

W 1936 r. Polski Touring Klub liczył 114 jednostek organizacyjnych z 3000 członków.73 W obszernym sprawozdaniu przedłożonym na dorocznym Walnym Zjeździe Polskiego Touring Klubu odbytym w Warszawie 5 maja 1937 r. stwierdzono "że Polski Touring Klub znakomicie się rozwija, co potwierdza fakt stałego wzrostu członków tej organizacji." [wg sprawozdania miało działać 120 delegatur prowincjonalnych - przypis J.U], a "Z uwagi na gęstą sieć delegatur, klub jest jedyną organizacją, która za pośrednictwem swych placówek dociera do najdalszych zakątków Rzeczypospolitej, prowadząc skuteczną propagandę motoryzacji i turystyki."74 Istotnie, w tym okresie Klub rozwinął wielokierunkową działalność w dziedzinie turystycznej. Obok wiodącej sekcji motorowej, której nie zaprzestano w okresie "fuzji" z Polskim Towarzystwem Krajoznawczym, począwszy od 1933 r. powołano głównie w Warszawie, nowe sekcje: narciarską, wodną, esperancką, pieszą, rowerową. Klub nie prowadził natomiast szerszej działalności krajoznawczej., a propaganda turystyki sprowadzała się głównie do wydawania organu klubowego miesięcznika "Touring"75, oraz, potrzebnych zresztą i nowatorskich jak na koniec lat 30., map samochodowych i stanu dróg.

Przy Komisji Turystyczno-Wycieczkowej Zarządu Głównego Polskiego Touring Klubu działała autonomiczna Sekcja Samochodowa, posiadająca swe przedstawicielstwa przy oddziałach, prowadzone przez osoby prywatne.76 Przynależność do międzynarodowych zrzeszeń turystycznych Polski umożliwiało stały kontakt Klubu z zagranicznymi klubami turystycznymi i automobilowymi. Od 1931 r. Touring Klub otrzymał prawo wystawiania tzw. tryptyków, dających możność wielokrotnego przekraczania granicy między dwoma krajami, bez jakichkolwiek formalności celnych pojazdom samochodowym. Towarzystwo zawarło umowy tryptykowe z 39 klubami turystycznymi na świecie).77 Podczas zebrania delegatów Polskich Klubów Automobilowych, Polskiego Touring Klubu, Polskiego Związku Motocyklowego, Związku Inżynierów Drogowych, odbytego 29 stycznia 1933 r. w celu poprawy katastrofalnego stanu sieci dróg, szczególnie ważnej pod względem gospodarczym, kulturalnym i obrony Państwa, podjęto uchwałę w sprawie konieczności zwiększenia funduszu drogowego m.in. poprzez włączenie do niego wpływów z ceł od samochodów, części zamiennych, podatku konsumpcyjnego od benzyny, zobowiązanie do świadczeń wszystkich użytkowników dróg czy premiowanie na drogach użytkowników samochodów krajowej produkcji.

Sekcja Samochodowa organizowała szereg imprez m.in. w roku 1932: w dniach 30-31 lipca I Zjazd Plakietowy PTKlubów do Gdyni, 28 sierpnia zespołowy Zjazd Plakietowy do Kazimierza nad Wisłą78, 3-4 września (wspólnie z Polskim Towarzystwem Krajoznawczym i Komitetem Propagandy Turystyki DOKP Warszawa) wycieczkę na Kurpie79 15 czerwca 1933 r. zjazd sekcji samochodowych do Złakowa, 27 maja 1934 r. Jazdę Konkursową do Spały, w dniach 1 do 2 maja 1937 r. I Zjazd Klubowy PTKlubów w Poznaniu80, w dniach 15 do 17 maja "Rajd krajoznawczy po Polsce" pod hasłem "W motoryzacji - siła Polski" (meta główna znajdowała się w Warszawie, regionalne w ośrodkach wojewódzkich oraz w Gdyni i Starogardzie, a właściciele samochodów lub motocykli chcąc uzyskać dyplom ukończenia rajdu musieli przebyć minimum 150 km)81, 30 kwietnia 1938 r. II Zjazd Klubowy do Poznania na otwarcie Międzynarodowych Targów Poznańskich.82

W 1932 r. Polski Touring Klub zorganizował po raz pierwszy, kontynuowaną z powodzeniem w latach następnych, akcję obozów campingowych dla inteligencji i studentów m.in. na Polesiu w okolicy Kamienia Kozyrskiego i w Mereczowszczyźnie. Poprzez organizację campingów na Polesiu upowszechniano mało znane walory krajoznawcze tej urokliwej części Polski oraz umożliwiano tanie formy pobytu w dworach i wsiach, oddalonych od szlaków kolejowych i sieci dróg kołowych.

W 1933 roku Zarząd Główny PTKlubu uzyskał dla swych członków możliwość uzyskiwania miesięcznych paszportów do Austrii. Organizowano też za granicę grupowe wycieczki samochodowe np. w dniach 23 września - 3 października 1933 r. do Pragi i Zlina (gdzie zwiedzano zakłady Baty)83

Polski Touring Klub w tym czasie, obok wydawania miesięcznika "Turysta i Auto"(od 1936 "Touring")84 opublikował szereg pozycji ułatwiających turystykę motorową w Polsce. W 1933 r. wydał dwie mapy: w skali 1:1 000 000 uzdrowisk, letnisk i komunikacji autobusowej na obszarze Polski (wraz z siecią schronisk oraz szlaków kajakowych) oraz w skali 1: 100 000 okolic Warszawy85, w następnych latach m.in. w 1934, 1935 i 1936 r. mapę samochodową i stanu dróg w Polsce.86 Mapa uwzględniała aktualny stan sieci dróg, rzeźbę terenu, nadgraniczne urzędy celne, lotniska oraz obszar Wolnego Miasta Gdańska. Pierwsza część mapy (w sztywnej oprawie) obejmowała 20 najważniejszych turystycznych szlaków samochodowych po Polsce z uwzględnieniem dojazdów do ośrodków turystycznych, stacji klimatycznych i uzdrowisk oraz mapki okolic Warszawy i Górnego Śląska.

W ramach PTKlubu działała też Sekcja Esperancka, założona 30 października 1933 r.87. Rok później Zarząd Główny powołał Komisję Propagandową. W jej skład weszli przedstawiciele ZG i Sekcji Esperanckiej. Główne zadania Komisji stanowiła propaganda turystyki krajowej i upowszechnianie walorów turystycznych Polski za granicą.88

W 1934 r. Zarząd Główny PTKlubu powołał Komisję Propagandową.

Walny Zjazd PTKlubu w dniu 28 kwietnia 1935 r. uchwalił wystąpienie Klubu z Polskie Związku Towarzystw Turystycznych oraz zalecił nawiązanie ściślejszego kontaktu z Ligą Drogową89, Polskim Związkiem Motocyklowym i Związkiem Strzeleckim. Na początku 1935 r. władze Polskiego Touring Klubu uczestniczyły, wraz z Automobilklubem Polski, Polskim Związkiem Motocyklowym i Ligą Drogową w konferencji porozumiewawczej zorganizowanej w Ministerstwie Komunikacji przez Wydział Turystyki w sprawie ustalenia jednolitego programu rozwoju turystyki motorowej i zasad współpracy organizacji turystycznych.90 W tym samym roku w celu poparcia rozwoju motoryzacji kraju oraz zapewnienia jednolitej polityki w tej dziedzinie rząd powołał przy Ministrze Komunikacji jako organ doradczy (upoważniony do opiniowania zarządzeń oraz przedkładania własnych wniosków i projektów rozporządzeń w sprawie motoryzacji) Międzyministerialną Komisję dla Spraw Motoryzacji.91

W dniach 14-18 maja 1935 r. odbyło się w Krakowie doroczne walne zgromadzenie Międzynarodowej Centralnej Rady Turystycznej - Conseil International de Torisme (CCIT), skupiającej touring-kluby i automobil kluby 26 państw, której zadaniem jest popieranie światowego rozwoju turystyki.92W Kongresie C.C.T.I uczestniczyli delegaci z 14 krajów i trzech międzynarodowych związków należących do Rady. Podczas zgromadzenia referat pt. "Ruch wycieczkowy młodzieży szkolnej" wygłosił Józef Błoński, naczelnik Wydziału Wychowania Fizycznego w Ministerstwie Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego (Min. Oświaty). Rada zaaprobowała wniosek polski w sprawie w sprawie organizacji międzynarodowej wymiany młodzieży szkolnej.93

W 1937 r. Sekcja Samochodowa Polskiego Touring Klubu wraz z Automobilklubem Polski, Ligą Drogową i pokrewnymi organizacjami oraz Stowarzyszeniem Kupców zorganizowała Wystawę Motoryzacyjną w Warszawie obejmującą przemysł samochodowy (krajowy i zagraniczny) i pomocniczy. Wystawa o dużych walorach dydaktycznych i propagandowych miała uzmysłowić znaczenie motoryzacji dla życia gospodarczego kraju i rozwoju ruchu turystycznego.94

Organizowano też imprezy o zasięgu ogólnopolskim. M.in. w dniach 24-25 kwietnia 1936 (przed otwarciem Targów Poznańskich) pod protektoratem wojewody poznańskiego delegatura poznańska PTKlubu zorganizowała samochodowo-motocyklowy "Łańcuchowy Rajd Krajoznawczy po Wielkopolsce", podczas którego zwiedzano wykopaliska osady obronnej w Biskupinie, zabytki Gniezna, Kruszwicy, Rydzyny i innych atrakcyjnych krajoznawczo miejscowości w Wielkopolsce95, w 1937 r. dniach 16-18 maja Polski Touring Klub zorganizował, pod protektoratem Prezesa Rady Ministrów gen. dra Felicjana Sławoj-Składkowskiego96 i ministra komunikacji płka dypl. Juliusza Ulrycha97, samochodowy "Rajd Krajoznawczy po Polsce" z metą główną w Warszawie, uwzględniający przede wszystkim miejscowości godne zwiedzenia z punktu widzenia krajoznawstwa i turystyki.98 W imprezie wzięło udział ok. 200 samochodów. 11 lipca odbył się Raid Gwiaździsty na Święto Morza do Gdyni, a w dniach 11-12 września II Zjazd Gwiaździsty do Zakopanego.99

Także w 1938 r. PTKlub zorganizował szereg imprez. M.in. w dniach 25-27 lutego odbył się trzyetapowy Pierwszy Turystyczny Raid Zimowy na trasie Warszawa - Lublin - Lwów - Stanisławów - Stryj - Krynica - Zakopane. Uczestniczyło w nim 28 samochodów.100 W dniu 15 maja Delegatura Okręgowa PTKlubu w Białymstoku, w porozumieniu z Łowczym Powiatowym w Prużanie, zorganizowała Myśliwski Zjazd Gwiaździsty nad Jasiołdę,101 a w dniach 4-6 czerwca miał miejsce "II Raid Krajoznawczy po Polsce" w ramach akcji "W motoryzacji - siła Polski"102

Zarząd Główny PTKlubu opracował i przedstawił Ministrowi Spraw Wojskowych projekt rozporządzenia Rady Ministrów w sprawie wprowadzenia Państwowej Odznaki Motorowej. Projekt odznaki opierał się na przesłankach zbliżonych do zasad uzyskiwania Państwowej Odznaki Sportowej.103 Ustanowiona w grudniu 1938 r. przez Ministra Spraw Wojskowych Państwowa Odznaka Motorowa miała trzy stopnie (I - brązową, II - srebrna i III - złotą). Do nadawania odznaki upoważnione były Dowództwo Broni Pancernej, Automobilklub Polski i Sekcja Samochodowa Polskiego Touring Klubu.104

Istniejący w Warszawie od 1937 r. Klub Wodno-Motorowy przystąpił gremialnie do PTKlubu jako sekcja wodno-motorowa, która od 26 czerwca 1938 r. przekształciła się w Sekcję Yachtingu Motorowego.

Osiągnięcia Polskiego Touring Klubu w dziedzinie propagandy i organizacji turystyki motorowej w Polsce zostały wysoko ocenione na Międzynarodowym Kongresie Turystycznym w Maroku w 1936 r. i dały asumpt do powierzenia Touring Klubowi przez AIT organizacji kongresu w 1940 r. w Polsce.105 Na Międzynarodowym Zjeździe Stowarzyszeń Turystycznych Alliance Internationale de Tourisme (AIT), naczelnej organizacji zrzeszającej Touring Kluby całego świata w Berlinie w 1938 r.106 postanowiono, że kolejny zjazd zorganizuje Polski Touring Klub w dniach od 2-9 września 1939 r. W programie Zjazdu poświęconego zagadnieniom turystyki motorowej w skali międzynarodowej przewidziano szereg wycieczek po Polsce (m.in. zwiedzanie zabytków Krakowa, Wieliczki i Zakopanego).107 Wybuch II wojny światowej przekreślił te i inne zamierzenia m.in. w dniach od 29 września do 1 października 1939 r. Wielki Raid Krajoznawczy na trasie Zakopane - Zaolzie - Centralny Okręg Przemysłowy108 Ostatnią dużą imprezą zorganizowaną przez Polski Touring Klub był zjazd automobilowy nad morze zorganizowany w dniu 23 czerwca 1939 roku.109

Trudno dziś, po ponad 60 latach od przerwania we wrześniu 1939 r. działalności obu organizacji, jednoznacznie określić dlaczego, mimo ponawianych prób nie doszło do ostatecznego połączenia obu stowarzyszeń. Niewątpliwie jedną z najważniejszych przyczyn stanowiły rodowody obu organizacji i różniące się znacznie, przy ogólnej zbieżności celów, założenia programowe prezentowane przez Polskie Towarzystwo Krajoznawcze i Polski Touring Klub. Polskie Towarzystwo Krajoznawcze, w roku 1928 w chwili zainicjowania przez Związek Polskich Towarzystw Turystycznych akcji łączenia organizacji turystycznych w Polsce, mogło poszczycić się już blisko 20-letnim okresem bogatej w wymierne efekty działalnością krajoznawczą, koncentrującą się nie tylko na organizacji masowych wycieczek poznawczych na ziemiach polskich, ale zwłaszcza na pracy naukowo-badawczej, wydawniczej i popularyzatorskiej, podczas gdy Polski Touring Klub powołany kilka lat wcześniej (w 1925 r.) znajdował się dopiero w początkowej fazie organizacyjnej, a główne zadania koncentrowały się na odcinku rozwoju turystyki motorowej, zwłaszcza samochodowej.

W gronie członków Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego, od jego zarania, znaleźli się przedstawiciele szeroko pojętej inteligencji (przedstawiciele świata nauki, nauczyciele, reprezentanci wolnych zawodów, duchowieństwo) urzędnicy różnych szczebli, kupcy i rzemieślnicy. Dla przykładu w 1933 r. na ponad 8 tys. członków, zgrupowanych w 78 oddziałach PTK, było 1751 urzędników (21,8 %), 827 nauczycieli szkół średnich i powszechnych (10,3 %), 411 inżynierów (5,1 %), 329 handlowców (4,1 %), 192 adwokatów i sędziów (2,4 %), 152 lekarzy (1,9 %), 148 przedstawicieli większej własności rolnej (1,8 %), 142 przemysłowców (1,7 %), 133 księży (1, 1,6 %) i 32 profesorów szkół wyższych (0,4 %).110

Polski Touring Klub grupował przede wszystkim entuzjastów turystyki motorowej, w szczególności właścicieli nowoczesnych samochodów. W analogicznym roku 1933 liczył około 5000 członków i posiadał jedną sekcję autonomiczną - Sekcję Samochodową, w ramach której działało kilka komisji m.in. sportowo-turystyczna. Działalność prowadzona była za pośrednictwem 12 delegatur okręgowych (w większych miastach) i kilkudziesięciu delegatów w mniejszych miejscowościach.111 Wśród członków, jak to można prześledzić w oparciu o składy osobowe kilku zarządów Klubu, znaczną liczbę stanowili przedstawiciele świata finansjery (przedsiębiorcy, bankowcy) i sfer wojskowych. Brak jednak dla tego okresu danych szczegółowych. Działalność Klubu ukierunkowana była na turystykę samochodową, rozwój motoryzacji i poprawę stanu dróg w kraju, a także, zwłaszcza w okresie poprzedzającym wybuch II wojny światowej w ramach współpracy z wojskiem udzielał pomocy w doposażeniu armii w środki techniczne. Klub zapewniał swym członkom różnego rodzaju ulgi przy nabywaniu map i wydawnictw klubowych, paszportów wycieczkowych i tryptyków. Co roku wydawał mapy stanu dróg, w swych publikacjach informował o projektowanych robotach drogowych, organizował konkursy na ilość przejechanych kilometrów i wycieczki weekendowe, współpracował z Polskim Związkiem Motocyklowym, a od 1931 r. organizował i prowadził strzeżone postoje (parkingi).

Działalność Polskiego Touring Klubu skończyła się z wybuchem II wojny światowej, w wyniku której nie tylko zniszczeniu uległy jego zasoby materialne, ale przede wszystkim zginęło wielu członków. Po jej zakończeniu, w innych warunkach ustrojowych, Klub nie mógł podjąć na nowo pracy. Funkcje organizatora turystyki samochodowej przejął "urzędowo" Polski Związek Motorowy, jednoczący Automobilkluby oraz turystów i sportowców motocyklowych. Głównie jednak turyści motorowi znaleźli możliwości zrzeszania się w klubach turystyki motorowej i wodno-motorowych PTTK, w ramach których realizowane są też, chociaż w niewystarczającym stopniu, programy krajoznawcze. W efekcie, niewątpliwie w sposób nie w pełni demokratyczny i dobrowolny, nastąpiło połączenie nurtu turystycznego, reprezentowanego przez dawny Polski Touring Klub z programową działalności Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego.

Temat opracowano w ramach działalności Komisji Historii i Tradycji ZG PTTK XV Kadencji.


Sprawdź nasz XHTML 1.0!
Strona Komisji Historii i Tradycji Zarządu Głównego Polskiego Towarzystwa Turystyczno-Krajoznawczego.
© Wszelkie prawa zastrzeżone.