Strona główna

Sprawy bieżące

Więcej o nas

Prezentacje

druki

Kontakt

Wanda Skowron

Wschodnie rubieże historycznych ziem polskich
w fotografii krajoznawczej
prezentowanej w oficjalnym organie PTK - "Ziemi"
1910 - 1914

Kiedy patrzymy z odległej, kilkadziesiąt lat liczącej, perspektywy na zawartość "Ziemi" i na wartość materiału fotograficznego, zamieszczonego od jej powstania, czyli roku 1910, do wybuchu I wojny światowej, zdajemy sobie sprawę, iż mamy w rękach bezcenny dokumentalny materiał, niekiedy jedyny, który zachował się z tego czasu. Szczególnie zaś unikalne są materiały fotograficzne dotyczące wschodnich, historycznych ziem polskich.

W początkach XX w. Polska jako państwo była odległa, była wspaniałym historycznym wspomnieniem, świadomością przeszłości i marzeniem o przyszłości, utrzymanym krwią, cierpieniami kolejnych zrywów narodowo - wyzwoleńczych i uciążliwością następujących po nich represji. Taka sytuacja pozwalała, a nawet prowokowała patriotyczną i aktywną część społeczeństwa do ochrony i do "pokazywania" polskiego dorobku, śladów pracy narodu, odciśniętych w tej części Europy. Świadomość narodowa społeczeństwa tamtego czasu była nieskrępowana aktualnymi granicami państwowymi, układami politycznymi, działała jakby ponad nimi, ponieważ tylko pod tym warunkiem można było w ogóle ją utrzymać. - Tam więc, gdzie żyli, pracowali, budowali Polacy była Polska, bez względu na to, w jakim okresie historycznym ziemie te do niej, jako państwa, należały.

W trosce o zachowanie żywej pamięci, czyli znajomości wszystkiego, co polskie, na równi traktowano krajobraz przedstawiający rzekę Żerew pod Łuhinami w powiecie owruckim na Polesiu Wołyńskim (fot. M. Wisznicki - "Ziemia" 1912/ 10, s. 149), z krajobrazem Gołoborza pod szczytem Łysicy (fot. F. Greim - "Ziemia" 1912/ 11, s. 165).

Polska całe wieki była państwem wielonarodowym, borykającym się z konsekwencjami nieproporcjonalnych stosunków własności, które trwały mimo utraty niepodległości. Tak jak świadomość obecności w sferze kultury - "odciśnięcie śladu" na krajobrazie, równie mocna jest w inteligencji polskiej owego czasu świadomość stanu posiadania na rubieżach, na historycznych ziemiach polskich. Stan posiadania to przede wszystkim ludzie, deklarujący narodowość polską, oraz ziemia, w dalszej kolejności inne majętności, w kapitale, zakładach przemysłowych itp. Pogląd wyżej zaprezentowany potwierdza wydanie w Kijowie w 1912 r. książki Joachima Bartoszewicza p. t. "Na Rusi polski stan posiadania (kraj - ludność - ziemia)". Książka dotyczy niebagatelnego obszaru, bo guberni kijowskiej, podolskiej, wołyńskiej, zajmujących obszar 144,736 wiorst kwadratowych, czyli obszar większy od Królestwa Kongresowego o 1/3. Relacjonujący książkę na łamach "Ziemi" 1912/ 47, s. 756 - 758 Edward Maliszewski stwierdza: "Omówiona powyżej i streszczona książka p. J. Bartoszewicza jest pracą o wartości poważnej. Bliższe zapoznanie się z nią polecić możemy każdemu, kogo tylko interesuje nasza siła narodowa i - nasza przyszłość."

Takie rozumienie spraw narodowych podyktowało twórcom "Ziemi" zwrócenie szczególnej uwagi i wielokierunkowe wykorzystanie fotografii. Fotografie zamieszczane w "Ziemi" są dobrej lub bardzo dobrej jakości, bywa iż posiadają również poważne walory artystyczne, ale przede wszystkim spełniają zadanie dokumentacyjne. Ułożone w cykle z krótkim podpisem, lub cykle, w których towarzyszą tekstowi, obrazują przedstawiany obiekt, lub też stanowią ilustracje do większych publikacji.

Szczególnie interesujące jest przebadanie - przeanalizowanie materiału zamieszczonego w publikacjach cyklicznych, ponieważ otrzymujemy obraz zainteresowań ówczesnej polskiej inteligencji, jak również kierunków działania PTK, podyktowanych świadomością konieczności ochrony wszystkiego, co buduje tożsamość narodową.


Na szczególną uwagę zasługuje cykl "Dwory, zamki i pałace", prowadzony konsekwentnie od 1910 roku, przeniesiony nawet jeszcze na lata po I wojnie światowej. Niewątpliwie został zaplanowany nie tylko jako cykl informujący, obrazujący stan polskich zabytków świeckich, ale jako swoisty doping dla ich właścicieli. - Niech o tym świadczy zapis dotyczący Zamku w Starym Siole (20 km na połud. wsch. od Lwowa w ówczesnym powiecie boreckim), zamieszczony w przypisach - "W ostatnim czasie grono konserwatorów zabytków historycznych w Galicyi Wschodniej uchwaliło zwrócić uwagę Romana hr. Potockiego na opłakany stan Zamku Starosielskiego, będącego jego własnością, a wystąpienie to wywrze być może pożądany skutek" ("Ziemia" 1911/ 3, s. 41).

Cykl do 1914 roku włącznie opisuje i ilustruje 57 obiektów - w tym:

  • 1910 - 15 obiektów,
  • 1911 - 24 obiekty,
  • 1912 - 12 obiektów,
  • 1913 - 3 obiekty,
  • 1914 - 3 obiekty,

Nas z tego materiału interesować będzie 19 obiektów usytuowanych na historycznych wschodnich rubieżach ziem polskich. Są one udokumentowane 29 fotografiami i 1 rysunkiem wykonanym na podstawie fotografii, która, jak można domniemywać, była złej jakości lub ze względu na stopień zniszczenia nie nadawała się do druku - Dwór w Wielicku, pow. kowelski, rys. wyk. M. Wisznicki ("Ziemia" 1911/ 6, s. 83), oraz 1 rysunkiem, o którym brak informacji czy był z natury, czy również pierwowzorem była fotografia - Dwór w Korostkach, pow. zwiahelski, rys. wyk. W. Leszczyński ("Ziemia" 1910/ 51, s. 804).

Jedynie w przypadku 4 obiektów znamy autorów fotografii, a to:

  • J. Bułhak fotografował: Dwór w Ostaszynie, pow. nowogródzki ("Ziemia" 1912/ 2, s. 20, 1 fot.)
  • Sokołowski fotografował: Pałac w Krzywcu, pow. taraszczański ("Ziemia" 1913/ 8, s. 125, 1 fot.)
  • St. Statkowski fotografował: Zamek w Krewie, pow. oszmiański ("Ziemia" 1912/ 47, s. 774 - 777, 2 fot.)
  • M. Wisznicki fotografował: Zamek w Janowie, pow. winnicki ("Ziemia" 1911/ 16, s. 244, 2 fot.)

W przypadku 6 obiektów prezentowane są fotografie ze zbiorów PTK:

  • Dwór w Worończy, pow. nowogródzki ("Ziemia" 1910/ 4, s. 24, 1 fot.)
  • Dwór w Ubielu, pow. ihumeński ("Ziemia" 1910/ 4, s. 52, 1 fot.)
  • Dwór w Dudziczach, pow. ihumeński ("Ziemia" 1910/ 12, s. 180, 1 fot.)
  • Zamek w Starym Konstantynowie pod Żytomierzem ("Ziemia" 1911/ 15, s. 233, 1 fot.)
  • Bar, pow. winnicki ("Ziemia" 1911/ 43, s. 700 - 701, 2 fot.)
  • Mizocz, środkowa cz. Wołynia ("Ziemia" 1914/ 16, s. 248 - 249, 2 fot.)

W przypadku 1 obiektu zaznaczono, iż fotografie pochodzą ze zbiorów prywatnych W. Szukiewicza - Zamek w Lidzie ("Ziemia" 1911/ 46, s. 748, 2 fot.).

Fotografie dokumentujące obiekt wybierane były tak, aby dawały jak najlepsze pojęcie o wielkości i stylu budynku. Są to więc przede wszystkim frontony i dopiero w przypadku zamieszczania więcej niż jednego zdjęcia prezentującego obiekt, detale czy nawet inne budynki z najbliższego otoczenia.

Najcenniejsze, bo czasem będące jedynym śladem po nieistniejących już zabytkach, są fotografie drewnianych dworów polskich, jak choćby Dwór w Worończy w pow. nowogródzkim, Dwór w Dudziczach w pow. ihumeńskim, stojący przy dawnym trakcie wiodącym z Mińska do Słucka i dalej na Wołyń, czy Dwór w Ubielu, wystawiony w XVIII w., a będący miejscem urodzenia Stanisława Moniuszki.

Tak jak skromna jest nasza wiedza o autorach fotografii, tak jeszcze skromniejsza o ich datowaniu. Jednak biorąc pod uwagę, że traktowano fotografie jako obraz bieżącej rzeczywistości, możemy przyjąć, że może wcześniejsza zaledwie o parę lat niż rocznik "Ziemi", w którym ją zamieszczono. Natomiast jeśli była autorstwa jednego z fotografujących działaczy PTK, np. K. Kulwiecia, M. Wisznickiego, będzie dokładnie aktualna dla czasu publikacji.

W przypadku fotografii dla współczesnych już historycznej, zaznaczano to w opisie. - I tak w cyklu "Dwory, zamki i pałace" spotykamy reprodukowaną fotografię z 1885 roku, a więc wówczas liczącą już 25 lat - Ruiny zamku w Ostrorogu w pow. Ostroróg na Wołyniu ("Ziemia" 1910/ 41, s. 641).

Opisy obiektów występujących w omawianym cyklu są bardzo zróżnicowane co do zawartości informacyjnej i objętości. Spotykamy przykłady opisów obszernych, zawierających, oprócz określenia usytuowania obiektu w terenie i krótkiej historii, również dane o kolejnych właścicielach, z wypunktowaniem ich zasług wobec Ojczyzny, ciekawostki oraz relacje o aktualnym stanie, jak i opisy zamykające się w paru zdaniach.


Następnym godnym zauważenia jest cykl "Z naszych krajobrazów", wspomniany już we wstępie. Rozpoczyna go fotografia Jeziora Jesiata w pow. święciańskim w kwietniu 1910 roku. Do wybuchu I wojny światowej w cyklu wydawcy "Ziemi" zamieszczą 103 fotografie charakterystycznych dla danych obszarów krajobrazów. W tym:

  • 1910 - 11 fot. krajobrazów
  • 1911 - 33 fot. krajobrazów
  • 1912 - 22 fot. krajobrazów
  • 1913 - 27 fot. krajobrazów
  • 1914 - 10 fot. krajobrazów

Tekst towarzyszący fotografii jest podstawową informacją o miejscu, autorze, ewentualnie o zbiorach, z których pochodzi. Tak więc posiadamy dokument krajobrazu, który, z racji na przeobrażenia gospodarcze, społeczne, ze względu na przeoranie kraju dwiema wielkimi wojnami oraz rewolucją, wielokrotnie już nie istnieje.

Z interesujących nas obszarów dysponujemy 50-ma fotografiami. - Pozytywnie zmienia się też sytuacja odnośnie ustalenia autorstwa, ponieważ zaledwie w 13-u przypadkach autorstwo nie jest wiadome, a zaznaczone są jedynie zbiory, z jakich fotografia pochodzi. 9 fot. pochodzi ze zbiorów PTK, 1 fot. ze zbiorów Oddziału Czarnohorskiego PTT, oraz 2-e fot. ze zbiorów E. Romera.

W omawianym cyklu spotykamy się z 13-ma autorami, a są to: J. Bułhak (5 fot.), H. Gąsiorowski (1 fot.), J. T. Grotkowski (1 fot.), K. Kulwieć (7 fot.), A. Meissner (1 fot.), W. Męczyński (5 fot.), J. Niekrasz (4 fot.), I. Ostaszewski (1 fot.), W. Pusłowski (2 fot.), W. Starewicz (1 fot.), St. Sokołowski (1 fot.), B. Tittenbrunn (1 fot.), M. Wisznicki (8 fot.).

Materiał fotograficzny jest, oprócz walorów dokumentacyjnych, wysokiej klasy artystycznym oraz pokazuje jakby samo serce ruchu krajoznawczego - obraz ojczystej ziemi. Zdawał sobie z tego sprawę wydawca "Ziemi" K. Kulwieć i jego współpracownicy, umieszczając, tylko z interesujących nas obszarów, aż 37 fotografii cyklu na kartach tytułowych.

Spis fotografii omawianych w cyklu "Z naszych krajobrazów" stanowi załącznik 1 niniejszego opracowania.


Trzecim istotnym nurtem fotografii krajoznawczej, prezentowanej na łamach "Ziemi" 1910 - 1914, jest portret człowieka związanego ze ściśle określonym obszarem oraz należącego do dokładnie określonej grupy społecznej czy zawodowej.

W omawianym okresie do fotografii portretowych można zaliczyć 138. - Są one publikowane samodzielnie, zaopatrzone jedynie w podstawowy opis, w cyklu "Typy ludowe", który to cykl rozpoczęto w drugiej połowie 1911 roku ("Ziemia" 1911/ 37, s. 604) oraz w ramach ilustrowania większych opracowań. W paru przypadkach, ale tylko w paru, fotografie grupowe uznano za portret zbiorowy i odwrotnie, w paru następnych przypadkach fotografii zamieszczonej w cyklu "Typy ludowe" nie zaliczono do fotografii portretującej, ponieważ podmiotem był nie człowiek, a np. jego strój czy otoczenie, w którym był czy byli fotografowani.

Nas z tego bogactwa interesować będzie 48 fotografii, w tym:

  • 1910 - 7 fot.
  • 1911 - 10 fot.
  • 1912 - 8 fot.
  • 1913 - 19 fot.
  • 1914 - 4 fot.

W 15 przypadkach nie znamy autorów, przy tym 14 fotografii pochodzi ze zbiorów PTK, w jednym przypadku brak jakiejkolwiek informacji, w 33 przypadkach autorzy są znani: W. Antoniewicz (1 fot.), N. Bellonin (1 fot.), J. Bułhak (3 fot.), J. Dunin - Karwicki (1 fot.), W. Fiszer (1 fot.), E. Frankowski (1 fot.), M. Greim (1 fot.), K. Kulwieć (6 fot.), K. Moncewiczówna (1 fot.), P. Mongird (1 fot.), K. Moszyński (9 fot.), W. Piotrowski (3 fot.), J. Smoliński (2 fot.), J. Zalewska (2 fot.).

Wiele tu nowych nazwisk, ale naszą uwagę dodatkowo zwracają autorzy świetnych fotografii, którzy jednocześnie są wybitnymi publicystami, a to: W. Antoniewicz, W. Fiszer, K. Kulwieć, K. Moszyński, J. Smoliński. Ilustrują oni swoje prace, a bywa również prace kolegów.

Zapytajmy więc, kogo przedstawiają fotografie? Białorusinów, Żmudzinów, Hucułów, szlachcica zaściankowego z Mińszczyzny, włościan z Podola, rybaków znad ujścia Świętej w okolicach Połągi, cieślę z Lepla, koszykarza spod Pren w pow. maryampolskim, typy z pow. wasylkowskiego na Ukrainie, chłopa z Bakoty nad Dniestrem - całą gamę tej barwnej, wielonarodowej społeczności, zamieszkującej historyczne, wschodnie rubieże Rzeczypospolitej w owych latach, bo dziś i skład ludności na tych terenach uległ zasadniczym zmianom na skutek tragicznych w skutkach deportacji całych grup społecznych, a bywało narodów.

W załączeniu wykaz (załącznik 2) powyżej omawianej partii fotografii dotyczących portretów ludzi wschodnich rubieży historycznych ziem polskich.


Te trzy nurty, przedstawiające i informujące społeczeństwo o stanie posiadania, podtrzymujące wątpiących w możliwość samodzielnego bytu narodowego, wspierał również cykl "Zabytki polskie", gdzie zmieściły się drewniane domy małych miasteczek, nieistniejące już wtedy stare ganeczki, karczmy, kapliczki przydrożne. Cykl nie jest jednorodny - "wrzucono" tam wszystko zauważone, a godne zachowania w pamięci i dlatego w dopełnieniu tych jednorodnych uporządkowanych cykli jest bezcenny. Zachował dla nas klimat, zachował wszechstronne spojrzenie ludzi przełomu wieków. A kiedy w tym cyklu szukamy obrazu interesujących nas obszarów, to odnajdujemy pod tytułem "Zabytki polskie" Cerkiew w Starem Siole pow. bobrecki, fot. A. Meissner ("Ziemia" 1913/ 39, s. 633), albo szczegół zagrody (dziś nieistniejącej) Hrycia Huka w Ilce Żabiowskiej, pow. kosowski, fot. H. Gąsiorowski ("Ziemia" 1914/ 26, s. 405).

Biorąc powyższe pod uwagę jasnym się staje, że w świadomości inteligencji oraz intelektualistów tamtego czasu narody, zamieszkujące w różnych proporcjach ogromne obszary historycznych ziem polskich, przy całej różnorodności były jednym społeczeństwem - społeczeństwem Polski.

Podobnie, uzupełnieniem wiedzy o pamiątkach historycznych jest cykl "Zbiory polskie", gdzie jednak fotografie traktowano jako uzupełnienie tekstu, pomagają one nabyć wyobrażenia o rozmiarach i sposobie eksponowania zbiorów. W cyklu prezentowano miejskie zbiory muzealne, zbiory organizacji społecznych, jak również zbiory prywatne.

Bardzo poważnie naszą wiedzę, nasz obraz wschodnich rubieży historycznych ziem polskich, wzbogacają artykuły monograficzne, bogato zaopatrzone w fotografie, które jak najwszechstronniej starały się przedstawić omawiany obszar. Pokazywano typowy krajobraz, zabytki, typy ludzi, bywało narzędzie pracy, charakterystyczne detale.

Autorami fotografii, jak już tu zostało powiedziane, wielokrotnie byli autorzy publikacji - to przecież czas wielkiej fascynacji aparatem fotograficznym jako nowym narzędziem w pracy naukowej. Tak więc przyszli wielcy profesorowie uniwersytetów w odrodzonej Polsce, przyszli działacze polityczni, a wtedy jeszcze młodzi naukowcy i nauczyciele, fotografowali dobrze lub bardzo dobrze. Na uwagę zasługują wszystkie i tak dla przykładu:

W roku 1910:

J. Warnkówna "Na dawnej rubieży", poświęcony Kamieńcowi i Chocimowi ("Ziemia" 1910/ 9, s. 136 - 140; 10, s. 150 - 154; 11, s. 167 - 170; 12, s. 183 - 185). Publikacja ilustrowana jest 13-ma fotografiami, z czego jedna zasługuje, ze względu na wartość historyczną, na szczególną uwagę - fot. p. t. "Zamek kamieniecki przed 1876 rokiem". Fotografia pochodzi ze zbiorów PTK;

A. Jaczynowski "Żmudź i Żmudzini" ("Ziemia" 1910/ 22, s. 340 - 341; 23, s. 359 - 360; 24, s. 375 - 378; 25, s. 390 - 392), ilustrowany również 13-ma fotografiami;

H. Galle "U źródeł Prutu" ("Ziemia" 1910/ 37, s. 584 - 586), publikacja ilustrowana 5-ma fotografiami;

P. Sosnowski "Karpaty", gdzie część materiału przedstawionego w 10 odcinkach opisuje i obrazuje interesujący nas obszar ("Ziemia" 1910/ 42, s. 663 - 666; 43, s. 678 - 682; 44, s. 695 - 697; 45, s. 711 - 713; 46, s. 727 - 730; 47, s. 742 - 745; 48, s. 759 - 762; 49, s. 774 - 776; 50, s. 791 - 793; 51, s. 807 - 809), publikacja posiada 36 fotografii.

W roku 1911:

B. Dybowski "Dwie Świtezie" ("Ziemia" 1911/ 5, s. 75 - 77; 6, s. 92 - 94; 7, s. 102 - 105; 8, s. 123 - 125; 9, s. 131 - 134; 12, s. 178 - 179; 13, s. 196 - 199; 14, s. 214 - 217; 15, s. 227 - 229; 17, s. 259 - 261; 18, s. 276 - 278; 19, s. 298 - 300). Publikację opatrzono 25-ma fotografiami.

Wymieńmy raz jeszcze F. Fiszera "Beskidy Wschodnie" z 4-ma fotografiami ("Ziemia" 1911/ 34, s. 559 - 561), rozległą publikację B. Janusza "Cerkwie drewniane w okolicach Lwowa" ("Ziemia" 1911/ 41, s. 675 - 676; 42, s. 685 - 687; 43, s. 702 - 703; 44, s. 720 - 721) z 8-ma fotografiami.

W roku 1912:

Odnajdujemy Fr. Rawity - Gawrońskiego "Z pogranicza Dzikich Pól" ("Kilka wrażeń kilka wspomnień"), ilustrowane 6 fotografiami ("Ziemia" 1912/ 13, s. 202 - 208), W. Nałkowskiego "Polesie" ("Ziemia" 1912/ 42, s. 674 - 675; 43, s. 690 - 692), ilustrowane 8-ma fotografiami.

W roku 1913:

M. Orłowicz publikuje 3 - częściowy artykuł "Z Podola Galicyjskiego". W tymże roczniku możemy zapoznać się z pracą K. Moszyńskiego "Z Ukrainy", która zdobyła I nagrodę na konkursie ogłoszonym przez PTK i została czytelnikom przedstawiona w 13-u odcinkach, rozpoczynając od nr 36.

Każdy rok przynosił z interesujących nas ziem publikacje obszerne, takie jak wyżej podane, i drobiazgi poświęcone jednej roślinie, kamieniowi, małej miejscowości zagubionej w stepie i ludzkiej pamięci. Żeby nie być gołosłownym, to dla przykładu w roku 1911 Redaktor Naczelny "Ziemi" K. Kulwieć publikuje opatrzony 3-ma fotografiami artykuł "Różanecznik żółty" ("Ziemia" 1911/ 19, s. 291 - 294), rzecz o bujnie występującej na Wołyniu azalii leśnej, o której czytamy między innymi:

"Krzewy rośliny tej, rozrastając się szeroko i splątając z sobą wzajemnie, tworzą bardzo trudną niekiedy do przebycia zaporę, przypominającą takież zarośla łozy na Pińszczyźnie. Podróż piesza przez las, zarośnięty azalią jest bardzo utrudzająca i związana z poważnem narażeniem odzieży na podarcie, nic więc dziwnego że w języku miejscowych rusinów nosi różanecznik nazwę "draposztan". Zamieszczone fotografie dają całkowite wyobrażenie o rozległości występowania rośliny, która gdzie indziej stanowi "osobliwość florystyczną"."

Redakcja "Ziemi" w 1914 r. postanowiła dostarczać czytelnikom, w każdym numerze, wkładkę wydrukowaną na kredowym papierze, a zawierającą reprodukcję fotografii z krajobrazem lub obiektem zabytkowym czy zabytkowym wnętrzem. Wkładki były przygotowane tak, aby nadawały się do oprawy bez dodatkowych czynności (wykonanie passe - partout). Wszystkie 32 numery, które wyszły przed I wojną światową (a nawet kiedy ona już trwała), wkładki zawierały. Wśród nich było 6 z interesujących nas terenów:

  • Wnętrze pałacu w Podhorcach. Ze zbiorów M. Federowskiego. "Ziemia" 1914/ 2.
  • Ambona przenośna w Kaplicy św. Kazimierza w Katedrze Wileńskiej. Fot. K. Kulwieć. "Ziemia" 1914/ 10.
  • Jezioro Raźno w Inflantach Polskich (pow. rzeczycki). Fot. K. Kulwieć. "Ziemia" 1914/ 12.
  • Brzeg Niemna przy półwyspie birsztańskim. Fot. K. Kulwieć. "Ziemia" 1914/ 14.
  • Jezioro Ukaj, pow. święciański, widok z piłkalni pod Ginutanami. Fot. K. Kulwieć. "Ziemia" 1914/ 28.
  • Brzeg Dniestru pod Jampolem. Brak autora fot. "Ziemia" 1914/ 31.

(W wyliczeniu zachowano oryginalną pisownię).

Redakcja "Ziemi" każdego roku dysponowała 500 - 600 ilustracjami i to bardzo dobrej jakości. Niejako punktując wiodące cykle fotograficzne wydano:

"CZTERY ALBUMY KRAJOZNAWCZE:

I.Z naszych krajobrazów;
II.Typy ludowe;
III.Z wybrzeży Bałtyku;
IV.Z Karpat:
W cenie 80 kop. każde (z przesyłką 1 rb.), wszystkie zaś - 3 rb. (z przesyłką 3 rb. 60 kop.)."

Dystrybucją wydawnictw zajmowała się: Administracja PTK - Warszawa, Aleje Jerozolimskie 29. W 1914 r. - również nakładem "Ziemi" - ukazała się pozycja monograficzna, subsydiowana przez hr. Michała Tyszkiewicza, autorstwa Kazimierza Moszyńskiego, p. t. "Z Ukrainy", s. 157, opatrzona 34 fotografiami, ponadto szkicowymi mapkami i rysunkami. Ikonografia w całości została zaczerpnięta z "Ziemi". Cena poz. 75 kop.

Tak, w pierwszym okresie ukazywania się "Ziemi", trwającym od stycznia 1910 roku do sierpnia roku 1914, zaprezentowano - niewyobrażalnie wielkie, kto się z nim nie zetknął - bogactwo opracowań opatrzonych setkami krajoznawczych zdjęć lub zdjęć występujących jako samodzielny materiał. Dziś stanowią one świadectwo - obraz ziemi, ludzi i ich dorobku - szczególnie cenne w stosunku do wschodnich rubieży historycznych ziem polskich. Po tych śladach trafiać możemy do naszego dziedzictwa kulturowego, starannie zacieranego przez ostatnie dziesięciolecia.

Temat opracowano w ramach działalności Komisji Historii i Tradycji ZG PTTK XV Kadencji.


Załącznik 1.

Fotografie ze wschodnich, historycznych rubieży Polski, zamieszczone w cyklu "Z naszych krajobrazów" "Ziemia" 1910 - 1914 (Układ chronologiczny)

1. "Ziemia" 1910/ 18, s. 273 (karta tyt.)
Jezioro Jesiata w pow. święciańskim.
Fot. M. Wisznicki (ze zbiorów PTK)

2. "Ziemia" 1910/ 23, s. 361
Niemen pod Balwierzyszkami.
Fot. K. Kulwieć (ze zbiorów PTK)

3. "Ziemia" 1910/ 31, s. 465 (karta tyt.)
Motyw z Mińszczyzny.
Fot. J. Bułhak

4. "Ziemia" 1910/ 44, s. 689 (karta tyt.)
Dźwina pod Uźmianami.
Fot. I. Ostaszewski

5. "Ziemia" 1910/ 52, s. 801 (karta tyt.)
Z Polesia.
Fot. W. Pusłowski

6. "Ziemia" 1911/ 1, s. 1 (karta tyt.)
Z Mińszczyzny.
Fot. J. Bułhak

7. "Ziemia" 1911/ 3, s. 33 (karta tyt.)
Z okolic Kijowa.
Fot. W. Męczyński

8. "Ziemia" 1911/ 5, s. 77 (karta tyt.)
Z Mińszczyzny.
Fot. J. Bułhak (ze zbiorów PTK)

9. "Ziemia" 1911/ 6, s. 93
Z okolic Nowogródka.
Fot. J. Bułhak (ze zbiorów PTK)

10. "Ziemia" 1911/ 7, s. 109
Z pow. kijowskiego.
Fot. M. Wisznicki

11. "Ziemia" 1911/ 10, s. 152
Z Białej Rusi.
Fot. J. Bułhak

12. "Ziemia" 1911/ 12, s. 189
Z okolic Kijowa pod Światoszynem.
Fot. W. Męczyński

13. "Ziemia" 1911/ 13, s. 200
Z pow. święciańskiego.
Fot. K. Kulwieć

14. "Ziemia" 1911/ 16, s. 240 (karta tyt.)
Jezioro Ukaj w pow. święciańskim.
Fot. M. Wisznicki

15. "Ziemia" 1911/ 17, s. 257 (karta tyt.)
Wieś Mołdawa nad Dniestrem w Besarabii.
Fot. ze zbiorów PTK

16. "Ziemia" 1911/ 18, s. 273 (karta tyt.)
Stary park w Wachnówce, pow. lipowiecki.(Ukraina)
Fot. M. Wisznicki

17. "Ziemia" 1911/ 27, s. 441 (karta tyt.)
Stawy w Złotym Potoku.
Fot. J. Niekrasz

18. "Ziemia" 1911/ 26, s. 425 (karta tyt.)
Jar Seretu w Czortkowie.
Fot. A. Meissner

19. "Ziemia" 1911/ 32, s. 521 (karta tyt.)
Bagno poleskie (pow. zwiahelski).
Fot. M. Wisznicki

20. "Ziemia" 1911/ 36, s. 585 (karta tyt.)
Staw na Podolu (pow. winnicki).
Fot. M. Wisznicki

21. "Ziemia" 1911/ 40, s. 649 (karta tyt.)
Krajobraz poleski (pow. zwiahelski).
Fot. M. Wisznicki

22. "Ziemia" 1911/ 45, s. 729 (karta tyt.)
Niemen pod Druskiennikami.
Fot. J. T. Grotkowski

23. "Ziemia" 1911/ 46, s. 745 (karta tyt.)
Teterów pod Żytomierzem.
Fot. W. Męczyński (ze zbiorów PTK)

24. "Ziemia" 1911/ 47, s. 761 (karta tyt.)
Z pow. zwiahelskiego.
Fot. M. Wisznicki

25. "Ziemia" 1911/ 48, s. 777 (karta tyt.)
Troki.
Fot. ze zbiorów PTK

26. "Ziemia" 1911/ 49 - 50, s. 793 (karta tyt.)
Z okolic Kowna.
Fot. W. Starewicz

27. "Ziemia" 1911/ 52, s. 833 (karta tyt.)
Wieś litewska Popilikalnis nad jeziorem Ukaj, pow. święciański.
Fot. K. Kulwieć

28. "Ziemia" 1911/ 52, s. 837
Z okolic Złotego Potoku.
Fot. J. Niekrasz

29. "Ziemia" 1912/ 5, s. 65 (karta tyt.)
Kozły Wielkie i Kozły Małe na Czarnohorze (Karpaty Wschodnie).
Ze zbiorów E. Romera

30. "Ziemia" 1912/ 23, s. 357 (karta tyt.)
Jezioro Dangi (pow. trocki).
Fot. B. Tittenbrunn

31. "Ziemia" 1912/ 27, s. 433 (karta tyt.)
Pole stacyi doświadczalnej botanicznej na Połoninie Ponyżewskiej (Czarnohora).
Fot. ze zbiorów E. Romera

32. "Ziemia" 1912/ 31, s. 497 (karta tyt.)
Poręba "Wylisie" (Galicja Wsch.).
Fot. St. Sokołowski

33. "Ziemia" 1912/ 51, s. 817 (karta tyt.)
Wieś Borszczahówka pow. kijowski (Ukraina).
Fot. W. Męczyński

34. "Ziemia" 1913/ 1, s. 1 (karta tyt.)
Niemen przy ujściu Drobingi (pod Prenami).
Fot. K. Kulwieć

35. "Ziemia" 1913/ 6, s. 81 (karta tyt.)
Niemen w okolicach Kowna.
Fot. ze zbiorów PTK

36. "Ziemia" 1913/ 11, s. 161 (karta tyt.)
Wydmy nad Niemnem pod wsią Mizerami (pow. sejneński)
Fot. K. Kulwieć

37. "Ziemia" 1913/ 11, s. 168
Holowanie tratew na Pinie (pow. piński).
Fot. W. Pusłowski

38. "Ziemia" 1913/ 13, s. 193 (karta tyt.)
Dniepr nad wsią Gnebieniami, pow. kijowski.
Fot. W. Męczyński

39. "Ziemia" 1913/ 19, s. 309 (karta tyt.)
Zakład kąpielowy w Druskiennikach, pow. grodzieński
Ze zbiorów PTK

40. "Ziemia" 1913/ 19, s. 316
Połąga, pow. grobiński. Morze.
Ze zbiorów PTK

41. "Ziemia" 1913/ 19, s. 317
Połąga, pow. grobiński. Wydmy Nadbrzeżne.
Ze zbiorów PTK

42. "Ziemia" 1913/ 22, s. 357 (karta tyt.)
Niemen pod Druskiennikami, pow. grodzieński.
Ze zbiorów PTK

43. "Ziemia" 1913/ 26, s. 429
Zatoka pod "Holenderską Czapką" w Połądze, pow. grobiński.
Fot. J. Niekrasz

44. "Ziemia" 1913/ 32, s. 517 (karta tyt.)
Teterew ze Skałą Czackiego pod Żytomierzem.
Ze zbiorów PTK

45. "Ziemia" 1913/ 33, s. 531 (karta tyt.)
Widok morza z "Czapki Holenderskiej" w Połądze, pow. grobiński.
Fot. J. Niekrasz

46. "Ziemia" 1913/ 39, s. 629
Krajobraz wydmowy z okolic Połągi, pow. grobiński.
Fot. K. Kulwieć

47. "Ziemia" 1913/ 45, s. 725 (karta tyt.)
Widok z Kiczery nad Worohtą w stronę Czarnohory (Beskid Wysoki).
Fot. H. Gąsiorowski

48. "Ziemia" 1913/ 48, s. 780 (karta tyt.)
Ujście Rąży do Bałtyku pod Połągą, pow. grobiński.
Fot. K. Kulwieć

49. "Ziemia" 1913/ 52, s. 837 (karta tyt.)
Gorgany. Chomiak.
Ze zbiorów Oddz. Czarnohorsk. Tow. Tatrzańskiego

50. "Ziemia" 1914/ 30, s. 473 (karta tyt.)
Gorgany. Widok z Siniaka na Dobrzankę.
Ze zbiorów PTK


Załącznik 2.

Fotografie ze wschodnich, historycznych rubieży Polski - "portrety ludzi" "Ziemia" 1910 - 1914 (Układ chronologiczny)

1. "Ziemia" 1910/ 6, s. 93
Szlachcic zaściankowy z Mińszczyzny.
Fot. ze zbiorów PTK

2. "Ziemia" 1910/ 7, s. 109
Białorusinka w stroju odświętnym.
Fot. K. Kulwieć

3. "Ziemia" 1910/ 15, s. 225 (karta tyt.)
Typ z Mińszczyzny.
Fot. J. Bułhak

4. "Ziemia" 1910/ 23, s. 359
Żmudzinka. (Fot. do art. A. Jaczynowskiego "Żmudź i Żmudzini").
Fot. K. Moncewiczówna

5. "Ziemia" 1910/ 42, s. 664
Hucułka z Dory. (Fot. do art. P. Sosnowskiego "Karpaty").
Fot. ze zbiorów PTK

6. "Ziemia" 1910/ 42, s. 664
Hucuł z Dory. (Fot. do art. P. Sosnowskiego "Karpaty").
Fot. ze zbiorów PTK

7. "Ziemia" 1910/ 51, s. 801
Typy litewskie (z pow. maryampolskiego).
Fot. K. Kulwieć

8. "Ziemia" 1911/ 7, s. 97 (karta tyt.)
Dziewczyna z Gór Stryjskich koło Korczyna.
Fot. ze zbiorów PTK

9. "Ziemia" 1911/ 7, s. 97 (karta tyt.)
Hucuł z Brustur w stroju zimowym .
Fot. ze zbiorów PTK

10. "Ziemia" 1911/ 9, s. 136
Kobieta w kapturze spod Nieświeża. (Fot. do art. J. Smolińskiego - "Kaptur i namitka na Białorusi litewskiej").
Fot. J. Smoliński

11. "Ziemia" 1911/ 9, s. 138
Kobieta spod Klecka. (Fot. do art. J. Smolińskiego - "Kaptur i namitka na Białorusi litewskiej").
Fot. J. Smoliński

12. "Ziemia" 1911/ 13, s. 193 (karta tyt.)
Typ Mołdawianina z Besarabii.
Fot. M. Greim

13. "Ziemia" 1911/ 16, s. 248
Ukrainka w namitce.
Fot. ze zbiorów PTK

14. "Ziemia" 1911/ 16, s. 249
Włościanka z pow. uszyckiego w "rańtuchu" (Podole).
Fot. J. Zalewska

15. "Ziemia" 1911/ 16, s. 250
Włościanka z pow. uszyckiego (Podole).
Fot. J. Zalewska

16. "Ziemia" 1911/ 34, s. 561
Huculi. (Do art. W. F. - "Beskidy Wschodnie").
Fot. W. Fiszer

17. "Ziemia" 1911/ 45, s. 741
Białorusin z pow. mińskiego. (W cyklu "Typy ludowe").
Fot. J. Bułhak

18. "Ziemia" 1912/ 6, s. 81 (karta tyt.)
Typy rybaków - Łotyszów znad ujścia Świętej, okolice Połągi. (W cyklu "Typy ludowe").
Fot. K. Kulwieć

19. "Ziemia" 1912/ 14, s. 225
Dziewczyna z okolic Połonnego. Wołyń. (W cyklu "Typy ludowe").
Fot. J. Dunin - Karwicki

20. "Ziemia" 1912/ 15, s. 242
Typy ze wsi Misajłówki, pow. kaniowski. (W cyklu "Typy ludowe").
Fot. W. Piotrowski

21. "Ziemia" 1912/ 28, s. 462
Mołodyce spod Rokitna, pow. wasylkowski.
Fot. W. Piotrowski

22. "Ziemia" 1912/ 36, s. 588
Włościanin z pow. lepelskiego. (W cyklu "Typy ludowe").
Ze zbiorów PTK

23. "Ziemia" 1912/ 36, s. 589
Cieśla z Lepla. (W cyklu "Typy ludowe").
Ze zbiorów PTK

24. "Ziemia" 1912/ 46, s. 745
Koszykarz spod Pren, pow. maryampolski. (W cyklu "Typy ludowe").
Fot. K. Kulwieć

25. "Ziemia" 1912/ 47, s. 764
Białorusin z Mińszczyzny. (W cyklu "Typy ludowe").
Fot. J. Bułhak

26. "Ziemia" 1913/ 9, s. 133
Poleszuk z Oharewicz, pow. słucki. (W cyklu "Typy ludowe").
Fot. K. Kulwieć

27. "Ziemia" 1913/ 11, s. 169
Typy z okolic Połągi. (W cyklu "Typy ludowe").
Ze zbiorów PTK

28. "Ziemia" 1913/ 17, s. 277 (karta tyt.)
Litwini z pow. kalwaryjskiego. (W cyklu "Typy ludowe").
Ze zbiorów PTK

29. "Ziemia" 1913/ 31, s. 501 (karta tyt.)
Rusin z okolic Mizocza, pow. dubieński. (W cyklu "Typy ludowe").
Fot. ze zbiorów PTK

30. "Ziemia" 1913/ 31, s. 501 (karta tyt.)
Typy Rusinek z okolic Mizocza, pow. dubieński. (W cyklu "Typy ludowe").
Fot. ze zbiorów PTK

31. "Ziemia" 1913/ 33, s. 543
Gospodyni z Bohusławia, pow. kaniowski. (W cyklu "Typy ludowe").
- bez informacji o fotografii

32. "Ziemia" 1913/ 33, s. 544
Chłop z Bakoty nad Dniestrem, pow. uszycki. (W cyklu "Typy ludowe").
Fot. K. Kulwieć

33. "Ziemia" 1913/ 41, s. 661 (karta tyt.)
Typy żmudzkie. (W cyklu "Typy ludowe").
Ze zbiorów PTK (Portret zbiorowy).

34. "Ziemia" 1913/ 42, s. 677 (karta tyt.)
Typy z pow. wasylkowskiego. (Do art. K. Moszyńskiego - "Z Ukrainy").
Fot. K. Moszyński

35. "Ziemia" 1913/ 42, s. 678
"Mołodycia" (młoda mężatka) i jej siostra Oksana Biłak z Pawełek, pow. wasylkowski. (Do art. K. Moszyńskiego - "Z Ukrainy").
Fot. K. Moszyński

36. "Ziemia" 1913/ 42, s. 680
Łukija Winnicka i Pałażka Pohrebna - Stefanin, pow. wasylkowski. (Do art. K. Moszyńskiego - "Z Ukrainy").
Fot. K. Moszyński

37. "Ziemia" 1913/ 42, s. 680
Odarka Kucenko (w czepku i chustce) i Olha Dohrebna - Stefanin, pow. wasylkowski. (Do art. K. Moszyńskiego - "Z Ukrainy").
Fot. K. Moszyńskiego

38. "Ziemia" 1913/ 42, s. 685
Lirnik z okolic Żółkwi. (Do art. W. Antoniewicza "Wzdłuż Roztocza Lwowsko - Tomaszewskiego").
Fot. W. Antoniewicz

39. "Ziemia" 1913/ 47, s. 758
Lirnik na jarmarku w Białejcerkwi, pow. wasylkowski. (Do art. K. Moszyńskiego - "Z Ukrainy").
Fot. K. Moszyński

40. "Ziemia" 1913/ 47, s. 759
Chłopi ze Stefanina, pow. wasylkowski. (Do art. K. Moszyńskiego - "Z Ukrainy")
Fot. K. Moszyński

41. "Ziemia" 1913/ 48, s. 775
Stara Baryszpiłowa z Kądzielą w czepku i "namitce" - Stefanin, pow. wasylkowski. (Do art. K. Moszyńskiego - "Z Ukrainy").
Fot. K. Moszyński

42. "Ziemia" 1913/ 48, s. 776
Hana Baryszpiłówna - Stefanin, pow. wasylkowski. (Do art. K. Moszyńskiego - "Z Ukrainy").
Fot. K. Moszyński

43. "Ziemia" 1913/ 49, s. 792
Rodzina Chwedora Baryszpiła - Stefanin, pow. wasylkowski. (Do art. K. Moszyńskiego - "Z Ukrainy").
Fot. K. Moszyński

44. "Ziemia" 1913/ 52, s. 841
"Kobzar" z bandurą - Antoni Pituch z Medwina, pow. kaniowski. (W cyklu "Typy ludowe").
Fot. W. Piotrowski

45. "Ziemia" 1914/ 12, s. 185
Wieśniacy z Moczuliszcz, pow. rówieński. (Do art. E. Frankowskiego "Z Polesia Wołyńskiego").
Fot. N. Bellonin

46. "Ziemia" 1914/ 13, s. 196
Dziewczyna ze wsi Podłużno, w stroju odświętnym, pow. rówieński. (Do art. E. Frankowskiego "Z Polesia Wołyńskiego").
Fot. N. Bellonin

47. "Ziemia" 1914/ 22, s. 346
Typy dziewcząt z okolic Połągi. (Do art. N. Walickiej "Połąga").
Fot. P. Mongird

48. "Ziemia" 1914/ 25, s. 394
Łotysze spod Połągi. (Do art. N. Walickiej "Połąga").
Fot. ze zbiorów PTK


Sprawdź nasz XHTML 1.0!
Strona Komisji Historii i Tradycji Zarządu Głównego Polskiego Towarzystwa Turystyczno-Krajoznawczego.
© Wszelkie prawa zastrzeżone.