Strona główna

Sprawy bieżące

Więcej o nas

Prezentacje

druki

Kontakt

Janina Barbara Twaróg

Polskie Towarzystwo Krajoznawcze
Oddziały 1908-1950
na terenie województwa małopolskiego
(wg stanu wiedzy z 2003 r.)

Opracowanie nie odzwierciedla pełniej i niewątpliwie znaczącej działalności Oddziałów Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego na terenie województwa Małopolskiego. Składa się na to kilka powodów - niezbyt liczne materiały archiwalne, brak publikacji całościowo dotyczących problemu, a także wiedzy w tej sprawie w Oddziałach Polskiego Towarzystwa Turystyczno-Krajoznawczego, kontynuatora działalności poprzedników. Przyczyn tego stanu jest wiele; II wojna światowa, zmiany - już po wojnie - siedzib, brak odpowiednich pomieszczeń i środków finansowych na utrzymywanie archiwów, a także powojenna sytuacja polityczna. Do opracowania wykorzystano informacje zawarte w Wydawnictwach ZIEMIA, w rocznikach Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego (PTK), sprawozdaniach z działalności Zarządu Głównego PTK, nieliczne archiwalia zachowane w niektórych Oddziałach Polskiego Towarzystwa Turystyczno-Krajoznawczego (PTTK) oraz u osób związanych z Towarzystwem.

Zapis w Roczniku PTK z 1908 r. przedstawia, jaką drogą urzędową przechodziło tworzenie Oddziału PTK w tamtym czasie; odnotowano w nim ... MIECHOWSKI (w gub. Kieleckiej) zalegalizowany przez Zarząd Główny PTK odezwą z dn. 14 maja 1908 r. o czem władze miejscowe w Miechowie zawiadomił gubernator kielecki odezwą z dn. 19 czerwca t. z. Zakomunikowaną założycielom 9 lipca tegoż roku... Założycielami i zarazem członkami Zarządu byli: Henryk Zaporski, Tomasz Wiśniewski, Adam Nawroczyński, Walery Borzęcki, Józef Malewski i Eugeniusz Nowakowski. Oprócz nich wpisowe i składkę za 1908 r. wpłaciło 4 członków zwyczajnych - razem 40 rb. Od kilkunastu osób zebrano pewne kwoty na urządzenia zbiorów muzealnych, a dr Kosieradzki na ten cel wpłacił 55 rb.Za uzyskany fundusz odrestaurowano 3 poklasztorne pomieszczenia na biuro Oddziału i na zbiory krajoznawcze, które pozyskano m. in. z okolicznych wykopalisk archeologicznych, zebranych minerałów, pamiątek historycznych, okazów przyrodniczych. Oddział Miechowski był w stałym kontakcie z Muzeum w Ojcowie, którym w tym czasie opiekował się B. Wolniewicz, właściciel zakładu fotograficznego, dr Kozłowski, dyrektor Zakładu Le-czniczego, i Waligórski, dzierżawca dóbr ojcowskich. Na początku Oddział Miechowski rozwijał się powoli, a gdy liczył już 58 członków, prezesem został Wacław Jaskłowski, v-prezesem Stanisław Fijałkowski, sekretarzem Wacław Kozerawski, skarbnikiem Janina Białowa, kustoszem Tomasz Baraniecki, członkiem Józef Malewski. W Komisji Rewizyjnej zasiadali: dr Stefan Lejman, dr Jan Biały i Henryk Zaporski. Utworzono sprawnie działające komisje - odczytową, prowadzoną przez Józefa Malewskiego, fotograficzną z członkami A. Karkowskim, J. Białową i Chmielowcem. Śledząc informacje zachowane w Rocznikach 1908, 1909, 1912 wiadomo, że rocznie odbywano 8 zebrań ogólnych, tyleż samo miesięcznych z obecnością ok. 180 osób. Wygłaszano 4 referaty, 7 odczytów publicznych, nawet dla ok. 1300 osób. Z zapisu w 1912 r. wiadomo, że Komisja Popularyzacji Krajoznawstwa liczyła 30 osób, pracowała pod kierowni-ctwem S. Nowaka, dzieliła się na podsekcje - przyrodniczą i etnograficzną, odbyła 4 zebrania z udziałem 60 osób. Założono stację pluwiometryczną. Autorami referatów i odczytów byli: A. Ziółkowski, J. Karczewski, S. Piechowski, J. Malewski, Piętkowska, N. Normark, A. Minkiewicz, S. J. Czarnowski, S. Fijałkowski. Tematyka była bardzo różnorodna - geologia, przyroda, geogra-fia, historia, język polski, narodowe cechy Polaków, style w sztuce, a nawet alkoholizm. Stale powiększano zbiory krajoznawcze. Początkowo O/Miechowski nie organizował wycieczek, przyj-mował natomiast przyjezdne, ale już w 1912 r. zostało odnotowane 5 wycieczek w najbliższe okolice z udziałem 47 osób, prowadzone przez Ziółkowskiego i Fijałkowskiego, który pełnił funkcję kierownika Komisji Wycieczkowej.

W 1912 r. Zarząd O/PTK w Miechowie pracował w składzie: przewodniczący W. Jaskłowski, v-przewodniczący J. Malewski, sekretarz dr J. Biały, skarbnik J. Białowa, kustosz A. Ziółkowski. Komisję Rewizyjną tworzyli: N. Normark, F. Przedpełski, H. Zaporski, a członkami Oddziału byli:

1.Baraniecki Tomasz16. Kowalski Feliks31. Pochalski Jan
2.Białowa Janina17. Kotowski Antoni32. Skłodowski Zdzisław
3.Biały Jan18. Kozerawski Wacław33. Słomiński Stanisław
4.Chodkowski Ada19. Lejman Stefan34. Szybowski Marian
5.Dotkiewicz Ignacy20. Łukasiewicz Edmund35. Wieczorkowski Antoni
6.Ejzerman Stanisław21. Malewska Zofia36. Wilczyński Franciszek
7.Fijałkowski Stanisław22. Malewski Józef37. Wiśnicki Tomasz
8.Frankiewicz Bogdan23. Marjewski Antoni38. Wyczałkowski Jan
9.Humnicka Anna24. Marjewska Edward39. Zaporski Antoni
10.Jaskłowska Lili25. Masłowski Józef40. Zaporski Henryk
11.Jaskłowski Wacław26. Międzybłocki Bolesław41. Zagrodzki Stanisław
12.Jesionowski Czesław27. Nawroczyński Adam42. Zdanowski Antoni
13.Jędrzejowski Zenon28. Normark Napoleon43. Ziółkowski Alfred
14.Korczak Józef29. Ogórkiewicz Stefan44. Żochowski Józef
15.Kowalski Antoni30. Przedpełski Franciszek 

W 1913 r, z powodu wyjazdu wielu osób, zmniejszyła się ilość członków do 36, nadal prezesem był adwokat Jaskłowski, udzielali się również Wieczorkowski (który uważał, że w 1919 r. uda się odbudować Oddział PTK), Warchalski i Gurbiel oraz zastępca kustosza, St. J. Czarnowski, który uchronił zbiory krajoznawcze przed zniszczeniem, a nawet powiększył je do 1000 eksponatów. W Roczniku PTK 1913 odnotowano stan finansowy Oddziału:

- wpływy 245,24 rb., - wydatki 185,79 rb., - saldo 59.45 rb.

W sprawozdaniach Rocznika PTK od 1914 r. zaznaczono, że O/PTK w Miechowie nie nadsyła sprawozdań, przez następne lata również.

Oddziały PTK tworzyła przede wszystkim miejscowo inteligencja, o czym można się zoriento-wać ze składu ówczesnych Zarządów w powstałym w 1911 r. w Olkuszu Oddziału, liczącym 51 członków. Działali: inż. Antoni Minkiewicz, dr Józef Opalski, dr Stefan Buchowiecki, inz. Jan Osmołowki. Alekasander Janowski zaliczał go do najczynniejszych Oddziałów, a działały w nim sekcje: wycieczkowa, muzealna, biblioteczna i fotograficzna, a także filia administracyjna Rocznika ZIEMIA. Oddziałowa biblioteka i muzeum mieściły się w pokojach odstąpionych przez Resursę Obywatelską. Działacze służyli również naukowcom odwiedzającym pobliskie tereny, m. in. K. Stołyhwo, prowadzący badania antropologiczne wśród górników kopalni Saturm-Galmany, wspo-nina: ...w tego typu badaniach niezwykle pomocne były osoby miejscowe, mające w okolicy rozgałęzione stosunki oraz poważne stanowiska społeczne... (ZIEMIA 1912). Trudno sobie wyobrazić, aby w owych czasach, przeprowadzenie np. pomiarów czaszki spotkało się z całkowitą aprobatą badanego.

W 1912 r. Oddział Olkuski liczył 94 członków, a na 7-miu zebraniach obecnych było 481 osób. Założono stację pliuwometryczną, w której prowadzono obserwacje od maja do końca roku. Prowadzono także bibliotekę, prenumerowano 25 egz. ZIEMI, zorganizowano muzeum z zarządem: Osmołowski, Giedroyć, J. Jarno, J. S. Jarno, Jasiński, I.Kowalski. Działała 8-mio osobowa komi-sja fotograficzna. Na wystawie obrazów M. Płońskiej prezentowany był Krajobraz Ukraiński. Wygłoszono trzy referaty i tyleż odczytów, w których uczestniczyło 383 słuchaczy, o tematyce szeroko pojętego krajoznawstwa, opracowane przez A. Minkiewicza, S. Opolską, S. Osmołowskiego, Al. Janowskiego, J. Chełmińskiego. Zorganizowano 7 wycieczek, bliższych i dalszych, w których uczestniczyło 178 osób, a przewodnikami byli: Krajewski, Osmołowski, Paderewski. Przyjmowa-no wycieczki z różnych miejscowości, zapewniając nocleg 72 osobom. W Komisji wycieczkowej pracowali: S. Paderewski, S. Opolska, K. Krajewski, Cissowski, S. Gadomski, A. Okrajny. Oddział utrzymywał kontakty ze znanymi krajoznawcami, m. in. ze St. A. Thuguttem. Zarząd uważał, że należy zainteresować krajoznawstwem również mieszkańców wsi. Według Rocznika PTK 1912 r. Oddział Olkuski liczył 94 członków - zachował się wykaz

1. Burkiewicz Julian25. Heer49. Maliszewski Władysław73. Szymczyk Edward
2. Buchowiecka Wieńczysława26. Iwaszkiewicz Ludwika50. Machnicki Aleksander74. Sokołowska Władysław
3. Buchowiecki Stefan27. Iwaszkiewicz Stanisław51. Mrożek Jan75. Schmidt Antoni
4. Budzyński Stanisław28. Jarno Jan52. Mrozowski Stanisław76. Tacikowska Regina
5. Chaberko Bolesław29. Jarno Jan Stanisław53. Napielski77. Tacikowski Kazimierz
6. Cebo Antoni30. Jasiński Bolesław54. Najmodzki Stanisław78. Wasilkowski Czesław
7. Cissowski Zofia31. Jabłoński Andrzej55. Okrajniowa Zofia79. Waśniewska Stanisława
8. Cissowski Stanisław32. Jedlikowski Witold56. Okrajni Antoni80. Waśniewski Józef
9. Czekański Maurycy33. Kipiński Wincenty57. Opalska Stefania81. Wyżewski Zbigniew
10. Gadomska Jakóbina34. Kowalski Ignacy58. Opalski Józef82. Wolniewicz
11. Gadomśki Stanisław35. Krajewski Konrad59. Osmołowska Janina83. Wilczyński Józef
12. Giedroyć Stanisław36. Krąkowski Mieczysław60. Osmołowski Jan84. Wojdacki Stanisław
13. Grużewska Bronisława37. Kubiczek Romuald61. Ostrowski Wacław85. Wójcik Szymon
14. Grzybowski Jerzy38. Kowalski Mieczysław62. Olszewski Marian86. Wenzio Wojciech
15. Gurbiel Józef39. Kajda Piotr63. Paczek Bronisław87. Ziemski Mieczysław
16. Grzybowska Jadwiga40. Kulwieć Zygmunt64. Padarewski Stanisław88. Zarukiewicz Ludwik
17. Gołański41. Kubik Hilary65. Paszyński Kazimierz89. Zarzycki
18. Gurbiel Stefania42. Kiereź Maciej66. Rydzewska Maria90. Zub Michał
19. Golańska43. Liberski Konstanty67. Regulski Jan91. Żurek Jan
20. Gołębiowska44. ks. Latała Jan68. Skarżyński Mieczysław92. Żukowska Jadwiga
21. Gajkiewicz Antoni45. Leśniowski Paweł69. Schmidr Stefan93. Żukowski Władysław
22. Grujanka Maria46. Łapiński Franciszek70. Szlązak Antoni94. Żarski Stefan
23. Hees Zofia47. Minkiewicz Antoni71. Sołtyk Władysław-
24. Halkiewicz48. Minkiewicz Emilia72. Stypulska-

W 1913 r. Oddział Olkuski miał już 101 członków. W organizowanych co miesiąc zebraniach mogli brać udział członkowie rodzin i zaproszeni goście - ogółem 334 osoby, tyleż samo wysłu-chało referatów, a na odczytach publicznych było 823 uczestników. O zakresie popularyzacji krajo-znawstwa najlepiej mówi zachowane sprawozdanie, w którym jest taki zapis:

Od 19 października ( 1912 r) począwszy do końca roku p. R. Tacikowska co sobotę wygłaszała konferencye z dziedziny krajoznawstwa, zgodnie z następującym regulaminem, opracowanym przez komisyę:

  1. Cel komisyi - popularyzacja krajoznawstwa.
  2. Konferencye odbywać się mają co tydzień, lub co dwa tygodnie.
  3. Komisya winna opracować cykl konferencyi na kilka tygodni naprzód.
  4. Na zebraniach tygodniowych mają być odczytane z "Ziemi" sprawozdania z działalności P. T. Kr., oraz streszczane artykuły, zasługujące na szersze poznanie.
  5. Po konferencyi każdorazowo winno być komunikowane słuchaczom kto i o czem na mówić na następnej.
  6. Należy mieć na celu zapoznanie słuchaczów z instytucyami społecznemi, z działalnością wybitnych jednostek, z obowiązującą każdego pracą społeczną.
  7. Należy zapoznawać z okolicami, do których projektowane są wycieczki.
  8. Zastrzega się wszelką propagandę osobistych przekonań politycznych, filozoficznych i religijnych.

Ogółem wzięło udział w konferencyach osób 42.

- Komisye.
Odczytowa: Stan. Iwaszkiewicz, Bol. Jasiński, Michał Zub, Stefan Żarski.
Wycieczkowa: W. Buchowiecka, Giedroyciowa, J. Osmołowska, J. Gurbiel, A. Okrajni, K. Tacikowski, J. S. Jarno, M. Zub.
Fotograficzna: J. Osmołowska, Wojdacki, Gurbiel, Wyżewski, Osmołowski.
Następujące osoby poparły prace Oddziału: St. Thugutt, St. Czarnowski, A. Sujkowski, J. Drzewiecki, Malewski.

Odczyty przynosiły również pewien dochód - łączono więc popularyzację krajoznawstwa z pozyskiwaniem funduszy. Niestety, już nie tak wielu korzystało z biblioteki (21 osób) posiadającej 240 tomów i trzy mapy. Oddział prowadził również sprzedaż książek i pocztówek , organizował wycieczki ( 4 ) dla 136 uczestników, przyjmował wycieczki przyjezdne ( 5 ). Jest to przykład działalności zarówno dla członków, jak i miejscowej społeczności oraz odwiedzających.

W Roczniku PTK 1913 r. odnotowano stan finansowy Oddziału za 1912 r. - wpływy 581.70 rb., - wydatki 523.06 rb., - saldo 58.64 rb.

Dzięki działaczom powstał Komitet utworzenia schroniska w Ojcowie (1913 r.) przede wszystkim zebrania na ten cel pieniędzy oraz pozyskanie ofiarodawców do jego wyposażenia. Komitet zebrał na ten cel 200 rb. I w 1913 r. wynajęto willę stojącą u wylotu doliny Sąspowskiej zw. Pod Kometą (załącznik 1). Była dość obszerna , miała 6 pokoi, w których mogło przenocować 41 osób - na 16 łóżkach i 25 siennikach. Ceny były zróżnicowane, zależne od posłania, członkowstwa i wieku, a należności liczono wówczas w kopiejkach:

                   łóżko:  siennik na podłodze:
- dla członków     30 kop.       14 kop.
- dla nieczłonków  45 kop.       25 kop.
- dla wycieczek szkolnych - bez względu na rodzaj noclegu - 15 kop.

Zamówienia na noclegi należało kierować przez Oddział PTK w Olkuszu. Schroniskiem opiekowali się dwaj mieszkańcy Ojcowa - Wolniewicz i Gołębiowski. Otwarcie nastąpiło 7 maja 1913 r.

Dużą pomoc przy jego wyposażeniu okazali:

  • - Fabryka Żyrardów bezpłatnie dostarczyła 45 sienników i - po obniżonej cenie - materiał na poduszki,
  • - Fabryka Westerna w Olkuszu bezpłatnie 100 naczyń emaliowanych, a to: miednice, dzbanki, talerzyki, garnuszki, a także spluwaczki (czy dzisiaj wszyscy wiedzą gdzie je stawiano i co do nich sypano ?!!!).
  • - Fabryka Schasserowska z Ozorkowa dostarczyła, po obniżonych cenach, prześcieradła.
  • - W umeblowaniu schroniska pomogła fabryka "ZAWIERCIE", a niektórzy członkowie Zarządu Oddziału szyły pościel.

Wszystko to miało miejsce w 1913 r. i świadczy to o znaczeniu Oddziału i jego działaczy w olkuskim środowisku, a także zrozumieniu działań Towarzystwa i potrzeby włączenia się do jego inicjatyw.

Na otwarciu schroniska - 7 maja 1913 r. - byli: Al. Janowski, goście z Ojcowa i Olkusza, i już w dniu otwarcia nocowało w nim 28 uczennic z pensji p. Matysek z Warszawy, a w najbiższym czasie 350 osób , głownie dziewcząt z pensji p.p. Jakubowskiej, Szumskiej i hr. Plater. Wiosna 1913 r. była chłodna, fabryka "ZAWIERCIE" dodatkowo ofiarowała więc 45 kołder. W ciągu sezo-nu schronisko udzieliło 1 350 noclegów. Jego powstanie, w tak licznie odwiedzanej dolinie, spowodowało obniżenie cen w kwaterach prywatnych. Sezon 1914 r. też był bardzo udany, a konkurowanie z noclegami w schronisku spowodowało większą dbałość o kwatery w domach i willach ojcowskich oraz obniżenie ich cen.

REGULAMIN SCHRONISKA W OJCOWIE ustalał:

  1. Schronisko nosi nazwę: "Schronisko Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego w Ojcowie".
  2. Zamówieni a na noclegi kierować należy do Zarządu Oddziału Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego w Olkuszu.
  3. Korzystać ze schroniska mogą wszyscy członkowie Pol. T-wa Krajoznawczego, oraz wycieczki krajoznawcze.
  4. Przy jednoczesnym zgłaszaniu się kilku wycieczek, pierwszeństwo mają wycieczki urządzane przez P. T-wo Krajoznawcze, następnie wycieczki szkolne.
  5. Noclegi w schronisku udzielają się jedynie za płatnymi biletami, które należy przechowywać dla kontroli.
  6. Za zamówione noclegi należy uiszczać zapłatę nawet w razie niekorzystania z takowych przez zamawiającego, o ile w zamówionym terminie nie zajmie schroniska inna wycieczka.
  7. Każdy nocujący w schronisku obowiązany jest zapisać w książce, znajdującej się w schronisku, swe nazwisko i uiszczoną zapłatę.
  8. Wszystkie nieporozumienia i dostrzeżone niedokładności powinny być wnoszone do księgi zażaleń schroniska.
  9. Członkowie Zarządu schroniska, oraz osoby, upoważnione przez Zarząd Oddziału Olkuskiego P. T-wa Krajoznawczego, mają prawo kontrolować bilety.
  10. Na żądanie kontrolerzy schroniska obowiązani są legitymować się pełnomocnictwami.
  11. Korzystać ze schroniska dozwolonem jest najdłużej w przeciągu dni 5-ciu.
  12. Wszyscy przebywający w schronisku obowiązani są stosować się do ogłaszanych w schronisku przepisów.

Niestety, zamieszki wojenne spowodowały zniszczenie wyposażenia schroniska, a właściciel wynajętej willi, po zakończeniu I wojny, wycofał się z zawartej z PTK umowy. Zmarnowały się zabiegi działaczy i ofiarność darczyńców.

Dopiero w latach 20-tych powtórnie w willi Pod Kometą uruchomiono schronisko, w którym w 1926 r. założono księgę Pamiętnik Wycieczkowy. Wiadomo z niej o dużym ruchu wycieczkowym w dolinie Ojcowskiej, o gościach z Warszawy, Katowic, Cieszyna, Wilna, Poznania, Ameryki, Estonii, Francji. Ówczesne wpisy do dzisiaj nie straciły aktualności:

Komu zbrzydnie miasto, kino, radjowrzaski,
Nauka, kurjerek, Marszałek, Posłowie,
Niech biegnie wziąwszy plecaki, koce, laski
Aby odpocząć w uroczym Ojcowie...

Odwiedzających Ojców oprowadzali: Antoni Konwalenko, Mikołaj Dulewicz, Wojciech Filipowski, Franciszek Kopciński, Leon Fabisiak i Jakub Smoliński. Wcześniej, w latach 60-tych XIX w., zatrudniani byli przez Administrację Uzdrowiska do oprowadzania gości. Z ich usług korzystali naukowcy badający groty ojcowskie. Antoni Konwalenko ...w czasie służby... występował w białej sukmanie i rogatywce.

Zaczątkiem muzeów w Miechowie, Ojcowie, Olkuszu były darowizny, m. in. zbiory archeologa S. J. Czarnowskiego, badacza grot jurajskich. W celu powiększenia zbiorów Oddział PTK w Olkuszu wystosował odezwę do mieszkańców o przekazywanie pamiątek historycznych, własnych zbiorów oraz wyrobów miejscowego rzemiosła.

Z wybuchem wojny w 1914 r. działalność Oddziału została przerwana. Ale już w październiku 1916 r. wybrano nowy Zarząd w składzie: W. Włodarski, A. Minkiewicz, L. Klepaczewski, S. Bac, S. Piątkowski, J. Rzepecki, K. Tacikowski, W. Bukowiecka, J. Jarno, J. Osmołowski, K. Ra-dłowski, R. Tacikowska, Natomiast Komisja Rewizyjna to: A. Machnicki, A. Okrajni, dr J. Opalski. Nie osiągnięto jednak zakresu przedwojennej działalności. Zbiory biblioteczne połączono z in-nymi olkuskimi powołując w 1917 r. Bibliotekę Publiczną. W 1920 r. odeszli z PTK wybitni działacze, a inż. Antoni Minkiewicz, inicjator powołania Oddziału PTK w Olkuszu , zginął w 1920 r. w Kijowie.

W archiwum zachowała się fotografia Kółka Młodzieży przy Towarzystwie Krajoznawczym w Olkuszu z datą 03.05.1916 r., na której 39 osób, w różnym wieku, od nastolatki po przedstawicieli prawdopodobnie Ochotniczej Straży Pożarnej z modnymi, w owych latach, okazałymi wąsami (załącznik 2) Zachowała się również fotografia uczestników wycieczki do Ojcowa w 1919 r. z modnymi ówcześnie laskami. (załącznik 3).)

W 1926 r. Zarząd Oddziału tworzyli: prezes - J. Osmołowski, v-prezes - Wł. Dubaj, sekretarz - Reg. Tacikowska, skarbnik - Ant. Sierwantowski, kustosz - Al. Metelski, członkowie: Ol. Kulejowa, Ludwik Kuźniarski, Jan Janusz, senior J. Mrożewski. Komisja Rewizyjna: J. Pięta, Ant. Krajkowski.

W 1928 r. Oddział PTK w Olkuszu liczył 48 członków, prezesem był dyr. Wł. Dubaj, sekretarzem Reg. Tacikowska. Oddział utrzymywał schronisko w Pieskowej Skale w willi p. Marszałkowej, w pobliżu zamku - z noclegów skorzystało 20 wycieczek.

W latach 30-tych XX w., z inicjatywy Antoniego Wiatrowskiego, prezesa Zarządu Oddziału, odbywały się odczyty z przeźroczami o polskich miastach, na które zapraszano robotników z pobliskich kopalń (stanowili ok. 40% słuchaczy na ogólną liczbę ok. 640 osób). W 1933 r. był on również organizatorem kursu przewodników-harcerzy do oprowadzania przede wszystkim po olkuskiej farze. A. Wiatrowski, nauczyciel języka polskiego i historii, jest także autorem pierwszego Ilustrowanego Przewodnika po Ziemi Olkuskiej, wydanego w 1939 r., a wznowionego z okazji 90-lecia Oddziału w Olkuszu (załącznik 4).

W archiwach zachowało się pismo-apel z 1 grudnia 1948 r., adresowane do członków PTK w Olkuszu, o wskazanie osób, u których mogą znajdować się przedmioty stanowiące własność Oddziału, rozproszone w czasie okupacji 1939-1945 (załącznik 5). Wszyscy powinni również przy-czynić się do powstania Muzeum Ziemi Olkuskiej. Pismo wystosował inż. Tadeusz Przypkowski, na którego nazwisko wystawione są trzy kwity wpłat składek członkowskich za 1948 r. (załą-cznik 6).

Działalność Oddziału PTK w Krakowie ujęto oddzielnym opracowaniem: Z KART HISTORII ODDZIAŁU KRAKOWSKIEGO PTK i SPOJRZENIE PO LATACH.

Oddział Podhalański w Zakopanem powstał w 1919 r., a jego najpilniejszym zadaniem było uruchomienie schroniska dla młodzieży szkolnej. Wydano 100-markowe akcje rozprowadzane w instytucjach i szkołach - nabycie akcji dawało tytuł założyciela oraz pierwszeństwa w korzystaniu z noclegów. Kupiono parcelę z dwoma domami po b. Muzeum im. Chałubińskiego. Przy zdoby-waniu funduszy i urządzeniu schroniska dużą zapobiegliwość wykazał Ksawery Prauss, b. minister oświaty. Już 6 czerwca udzielono noclegu pierwszej wycieczce, a w ciągu wakacji zarejestrowano 4 421 noclegów - dla wycieczek z Aleksandrowa Kujawskiego, Białej Śląskiej, Chrzanowa, Chabówki, Hrubieszowa, Kielc, Liskowa, Lwowa, Łodzi, Ostrowca, Piotrkowa, Radomia, Rzeszo-wa, Radomska, Sierpca, Suwałk, Śląska, Warszawy, Wilna, Zawiercia. W dniu 16 grudnia dom wycieczkowy, z niewiadomych powodów, całkowicie spłonął. Natychmiast rozpoczęto odbudowę. Dom był wprawdzie ubezpieczony lecz znacznie więcej potrzeba było na jego odbudowę. Zaapelo-wano do szkół i młodzieży. W 1921 r. wiele szkól z Polski Południowej odpowiedziało na ten apel - składka dla szkół powszechnych wynosiła 3 tys. marek, dla średnich 20 tys., a w tym czasie nocleg dla uczestnika wycieczki szkolnej ustalono na 50 mrk, inni płacili 100 mrk. Koszt odbudowy oszacowano na 500 tys. mrk. W Komitecie odbudowy zaangażowani byli m. in. Al. Janowski, Kaz. Kulwieć, Kaz. Przerwa-Tetmajer, Stef. Żeromski. Ciekawa notatka dotyczy 1920 r. - wypadki na froncie wstrzymały wyjazdy młodzieży, lecz mimo tego Zarząd Główny PTK podjął uchwałę, aby po ogłoszeniu werbunku ochotników ...odmawiać noclegów turystom w wieku poborowym... W późniejszym sprawozdaniu z zadowoleniem stwierdzono, że nie zaistniała konieczność odmowy, nikt zdolny do walki nie wybierał się w tym czasie na wycieczkę.

Już w pierwszym roku po odbudowie - 1921 r. - w ciągu sezonu wakacyjnego udzielono ponad 12 tys. noclegów. Do wyposażenia schroniska przyczynił się Czerwony Krzyż Amerykański ofia-rowując 200 kocy, a Związek Miast udzielił 43 tys. mrk pożyczki. Domu Wycieczkowemu nadano imię ks. J. Stolarczyka. Po pożarze w 1920 r. był remontowany i modernizowany do 1927 r., posiadał 100 miejsc noclegowych (załącznik 7). W 1938 r., będąc własnością Zarządu Głównego PTK, przeszedł pod zarząd Stowarzyszenia Urzędników Państwowych. Obiekt ocalał z pożogi wojennej, lecz po 1945 r. przejął go Fundusz Wczasów Pracowniczych. Zarząd Główny PTK podjął żmudne starania o jego zwrot.

Podhalański Oddział PTK w Zakopanem proponował przyjezdnym zwiedzanie Muzeum Ta-trzańskiego , Szkołę Przemysłu Drzewnego, a także szkoły koronkarskiej założonej w 1883 r. przez Helenę Modrzejewską. (Szkoła w 2003 r. obchodziła 120 lecie działalności lecz zagrożone jest jej dalsze istnienie - J. B. T.)

Oddział PTK w Myślenicach powstał w 1928 r. z inicjatywy mgr Tadeusza Prus-Wiśniowskiego, który był jego prezesem do 1939 r. Po II wojnie Oddział został reaktywowany w 1946 r. W 1947 r. Zarząd tworzyli: T. Prus-Wiśniowski - prezes, Franc. Gędłek - sekretarz, Maria Oso-bliwa - skarbnik, a członkami byli: Stef. Batuk, Emil Kubala, Stan. Janiewicz. Oddział współ-pracował z wieloma instytucjami. T. Prus-Wiśniowski w 1947 r. uzyskał doktorat z geografii, a pracując w szkołach powiatu myślenickiego zorganizował kilka Kół Krajoznawczych Młodzieży Szkolnej (KKMS) oraz - w 1946 r. - Ogniska Kół KMS w Myślenicach. Był autorem monografii Myślenic, współautorem popularnego przewodnika ZIEMIA MYŚLENICKA (załącznik 8), autorem wierszy, licznych artykułów krajoznawczych i metodycznych drukowanych w ZIEMI (1947, 1949) i miesięcznikach krajoznawczo-turystycznych. Wiele czasu poświęcał młodzieży - organizował wycieczki i obozy wędrowne . W 1949 r. zorganizował Powiatowy Zjazd Kół KMS, w którym wzięło udział 300 osób, oraz Zlot Młodzieży - 136 uczestników. Działalnością krajoznawczą mło-dzieży myślenickiej interesowało się Radio Kraków. T. Prus-Wiśniowski w 1950 r. prowadził Szkolny Powiatowy Ośrodek Krajoznawczo-Turystyczny (załącznik 9 - legitymacja z fotografią).

Myślenicki Oddział PTK zabiegał o utworzenia schroniska. W 1946 r. otrzymał w wieczystą dzierżawę budynek na Zarabiu (załącznik 10 - fotografia) lecz po remoncie w 1948 r. (załącznik 11 - kopie rachunków) został przez gminę odebrany. Zabiegi o powtórne wynajęcie (załącznik 12) a potem wyposażenia trwały do 1950 r. Schronisko miało 60 miejsc noclegowych. Zachowały się odręczne pisma dotyczące dotacji i kosztorys wyposażenia (załącznik 13) oraz - ciekawostka - potwierdzenie wypożyczenia 30 sienników (wraz ze słomą) przez Związek Straży Pożarnej z 1949 r. (załącznik 14).

Oddział PTK w Tarnowie założono w 1931 r. Zarząd w 1933 r. tworzyli: prezes - dyr. Adolf Kargol, v-prezes - Walenty Pogoda, sekretarz - dr Zdzisław Simche, skarbnik - dyr. Jadwiga Bo-dionów, członkowie: prof. Piotr Chęciński, Bronisław Uruski. Komisja Rewizyjna prof. prof.: Maurycy Godowski, Maria Czarnówna, Helena Mazurkiewiczówna. W 1937 r. utworzono Pora-dnię Krajoznawczą. Z lat 1938-39 oraz 1946-48 brak informacji. Po II wojnie Oddział wznowił działalność w 1949 r. Władze terenowe uważały PTK za ważną placówkę kulturalną.

Już od 1927 r. działały w Tarnowie Koła KMS - szczególnie wyróżniało się Koło im. Nałko-wskiej przy Gimnazjum SS Urszulanek, które prowadziło szeroką działalność krajoznawczą oraz korespondencję z zagranicą (Francja, Argentyna, Australia, Brazylia). Koło przetrwało do 1949 r. Niestety, nie udało się pozyskać żadnych dokumentów dotyczących Oddziału PTK w Tarnowie, jak również działalności Kół Krajoznawczych Młodzieży Szkolnej.

Przedstawione informacje potwierdzają uogólnienia dokonane na wstępie - działalność, za którą kryją się efekty o znaczącej wartości społecznej również i ludzie, nie zawsze znani z nazwiska, którzy wkładali w tę działalność wiele inwencji, pomysłowości, zaangażowania i ... serca. Szkoda, że pamięć o tej działalności i ludziach, dzięki którym mogła być prowadzona i rozwijana, odeszła lub odchodzi w zapomnienie.

DZIAŁALNOŚĆ ODDZIAŁOW PTK 1908-1950

na terenie województwa małopolskiego [na podstawie materiałów zebranych w trakcie opracowania - rok 2002-2003]

Miejscowość
Rodzaj informacji
Kraków Miechów Myślenice Olkusz Tarnów Zakopane - Podhalański
1. Rok założenia 1919 1908-1913 1928-1936 reaktyw. 1946 1911 1931 1919
2. Ilość członków 70 - 210 11 - 58 65 51 - 101 36 20
3. Działalność: wycieczki
odczyty
kursy
szlaki
 
X
X
X
X
 
X
X
-
-
 
X
X
X
X
 
X
X
X
-
 
X
X
-
-
 
X
-
-
-
4. Muzea 1 (1930) 1 (1926) 1 (1929) 1 (1912) - -
5. Schroniska 3 - 1 2 - 1
6. Biblioteka X X - X X -
7. Wydawnictwa X - X X - -
8. Wystawy X - X X - -
9. Ośrodki krajoznaw. -Ośrodek Krajoz.
-Poradnia Kraj.
Stacja meteorologiczna -Ognisko KKMS
-Ośrodek Krajoz.
- -Poradnia Krajoznawcza -
10. Obozy,
zloty, zjazdy
- organizacja
- uczestnictwo
 
 
X
X
 
 
-
-
 
 
X
X
 
 
-
-
 
 
-
-
 
 
-
-
11. Współpraca z innymi jedn. PTK oran innymi organizacjami i instytucjami o pokrewnej ideologii 32 Koła KMS oraz kilka organizacji i instytucji - Ochrona zabyt.
- Ochrona przyr.
- Koła KMS
- Klub "Dalin"
- Z N P
- Samopom. Chł.
- Liga Kobiet
- Ochrona zabyt. - Koła KMS
- Ochrona przyr.
 
12. Informacje późniejsze Rok 1950 Rok 1950 Rok 1949 Rok 1950 271 członków - Rok 1950
13. Różne uwagi - - - 3 schroniska w odbudowie
- Biuro Obsługi Turystów
- - Zachowały się informacje dotyczące tylko schroniska

ZAŁĄCZNIKI

  1. schronisko PTK "Pod Kometą" w Ojcowie
  2. Kółko Młodzieży przy Towarzystwie Krajoznawczym w Olkuszu
  3. Uczestnicy wycieczki do Ojcowa w 1919 r.
  4. "Ilustrowany Przewodnik po Ziemi Olkuskiej".
  5. pismo-apel o zwrot własności O/PTK w Olkuszu.
  6. kwity wpłat składek członkowskich za 1948 r. - O/PTK w Olkuszu.
  7. Dom Wycieczkowy PTK w Zakopanem.
  8. strona tytułowa przewodnika "ZIEMIA MYŚLENICKA".
  9. legitymacja PTK Tadeusza Prus-Wiśniowskiego z 1950 r.
  10. schronisko PTK w Myślenicach.
  11. pismo i rachunki dotyczące remontu budynku na schronisko PTK - Myślenice-Zarabie z 1948 r. (3 szt.).
  12. pismo dotyczące powtórnego wynajęcia budynku na schronisku - Myślenice-Zarabie.
  13. sprawozdanie z wykonania robót remontowych schroniska PTK - Mylenice-Zarabie.
  14. pisma dotyczące wypożyczenia sienników dla schroniska PTK - Myślenice-Zarabie.
  15. mapka sieci Oddziałów PTK i KKMS PTK w Małopolsce - 1908-1950.

OPRACOWANIA DOKONANO NA PODSTAWIE:

  • Roczniki "ZIEMIA" 1910-1950 - rozdziały: Z życia Oddziałów i Okręgów PTK oraz Kronika Krajoznawcza.
  • Roczniki PTK z lat 1908-1913, 1928.
  • Sprawozdania z działalności Zarządu Gł. PTK z lat 1918, 1920, 1921, 1935, 1936, 1937, 1938, 1949.
  • Nieliczne archiwalia z O/ PTK w Myślenicach i O/PTK w Olkuszu.

Kraków, styczeń 2004 r.
Janina Barbara Twaróg

Temat opracowano w ramach działalności Komisji Historii i Tradycji ZG PTTK XV Kadencji.


Sprawdź nasz XHTML 1.0!
Strona Komisji Historii i Tradycji Zarządu Głównego Polskiego Towarzystwa Turystyczno-Krajoznawczego.
© Wszelkie prawa zastrzeżone.