Strona główna

Sprawy bieżące

Więcej o nas

Prezentacje

druki

Kontakt

Wanda Skowron

Miejsce nauki w procesie budowania
zorganizowanego ruchu krajoznawczego w kongresówce
Polskie Towarzystwo Krajoznawcze
1906 - 1916

"PAMIĘTNIK FIZYOGRAFICZNY"

Czas powołania Komisji Fizjograficznej idealnie odpowiedział na potrzeby zarówno starszego - zmęczonego niekończącymi się trudnościami - jak i młodego, czy powiedzmy młodszego pokolenia przedstawicieli nauki polskiej, a w sposób szczególny przyrodników. Sprawna i dynamicznie rozwijająca się organizacja społeczna, od powstania deklarująca konieczność prowadzenia badań naukowych, była tym środowiskiem, któremu można było przekazać do prowadzenia wielce zasłużony "Pamiętnik Fizyograficzny", wychodzący od 1881 r. przy finansowym wsparciu Kasy im. Józefa Mianowskiego.

Pierwsza propozycja przekazania "Pamiętnika" Komisji padła, ze strony wydawców, już w 1911 r., w roku 1912 wydawnictwo zamknęło pierwszą serię, liczącą 20 tomów.

"Pamiętnik" posiadał w swoim dorobku zgromadzone wyniki poszukiwań przyrodniczych z obszaru Królestwa, Litwy, Rusi, a nawet w znacznej części z ziem wielkopolskich i pruskich.

Od chwili powstania, przez wszystkie te lata redaktorem i wydawcą "Pamiętnika Fizyograficznego" był Bronisław Znatowicz, Członek Honorowy PTK. Jemu też został poświęcony pierwszy z czterech tomów, które wydało Towarzystwo - T. XXI - w roku 1913. Komitet Redakcyjny stanowili: W. Gorczyński, K. Kulwieć, L. Krzywicki, J. Lewiński, K. Stołyhwo, J. Trzebiński. Redaktorem został K. Stołyhwo, wydawcą K. Kulwieć (Prezes Towarzystwa). Strona tytułowa zostaje opatrzona znakiem PTK.

Rozpoczynając nową serię pisano -

"Ufni w poparcie naszych zamierzeń przez społeczeństwo polskie, składamy niniejszym gorące podziękowanie wszystkim tym Oddziałom prowincyonalnym i Członkom korespondentom Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego, którzy popierali skutecznie podejmowane studya fizyograficzne, podkreślając tu szczególniej poparcie Ordynacyi Zamoyskiej, która dzięki staraniom p. Karola Czarnowskiego, plenipotenta jeneralnego Ordynacyi, a Członka korespondenta ze Zwierzyńca, w ciągu lat trzech poważnym zasiłkiem umożliwiła Towarzystwu prowadzenie badań naukowych w Zamoyszczyźnie."

Wyniki badań w Ordynacyi Zamoyskiej znalazły się już w pierwszym tomie będącym w gestii PTK -

"S. T e n e n b a u m. - Chrząszcze (Coleoptera) zebrane w Ordynacyi Zamojskiej w gub. Lubelskiej - Spis gadów, płazów i ssaków, zebranych w Ordynacyi Zamojskiej w gub. Lubelskiej
Dr. W. P o l i ń s k i. - Ślimaki i małże zebrane w Ordynacyi Zamojskiej w gub. Lubelskiej
J. D o m a n i e w s k i. - Ptaki ordynacyi Zamojskiej w gub. Lubelskiej"

Postanowiono też "Pamiętnik" wypełniać pracami członków Komisji oraz dawniej jeszcze nagromadzonymi materiałami florystycznymi i faunistycznymi po uprzednim ich przejrzeniu i przygotowaniu do druku. Liczono również na wyniki zaplanowanych przez Komisję badań naukowych.

"Pamiętnik Fizyograficzny" prezentował materiały wg następujących działów: METEOROLOGIA; GEOLOGIA; GEOGRAFIA; ZOOLOGIA; BOTANIKA; ANTROPOLOGIA; ARCHEOLOGIA; ETNOGRAFIA.

Zorganizowano sprawną dystrybucję rocznika. Można go było nabyć we wszystkich warszawskich księgarniach oraz w administracji "Ziemi", gdzie prowadzono również sprzedaż wysyłkową. (Cena T. XXI wynosiła 5 rb.) W kolejnych dwóch tomach, bywało, stosowano łącznie specjalności lub zmianę w kolejności działów, ale były to poczynania nie wpływające zasadniczo na linie roczników. Zasadniczo rozszerzał się skład Komitetu Redakcyjnego, aby w roku 1916 prezentować nazwiska wybitnych uczonych również z Galicji: F. Chłapowski, W. Gorczyński, H. Hoyer, B. Hryniewiecki, L. Krzywicki, K. Kulwieć, J. Lewiński, E. Loth, E. Majewski, S. Miklaszewski, J. Morozewicz, J. Nusbaum - Hilarowicz, M. Raciborski, E. Romer, M. Siedlecki, J. Siemiradzki, K. Stołyhwo, J. Sztolcman, J. Talko - Hryncewicz, S. J. Thugutt, J. Trzebiński, Z. Weyberg, Z. Wóycicki, R. Zuber.

Ostatni z czterech roczników, które wyszły pod egidą PTK, T. XXIV, był monograficzny, opracowany przez dr nauk fizycznych W. Gorczyńskiego i nosił tytuł "O ciśnieniu powietrza w Polsce i Europie (z 54 mapami izobar miesięcznych i rocznych dla Polski i Europy oraz kuli ziemskiej)."

"Towarzystwo krajoznawcze spełniło rolę ogniwa, które wiązało czasy ostatnich odgłosów naukowych wysiłków ze szkoły weteranów Szkoły Głównej, a czasami najnowszemi..."

Kasa im. J. Mianowskiego nadal udzielała zapomogi, ale warto tu przypomnieć, że trzy roczniki "Pamiętnika" - T. XXII, XXIII, XXIV - ukazały się już w czasie I wojny światowej, kiedy wiele czasopism zawiesiło swą działalność, wśród nich była również "Ziemia".

Tak Towarzystwo przeprowadziło - to w pełni naukowe - czasopismo przez wojenny czas, aby w roku 1918 przekazać je Towarzystwu Naukowemu Warszawskiemu. Jednocześnie szykowano się do wznowienia "Ziemi", która powróciła do swej krajoznawczej "służby" w połowie roku 1919.

W pierwszym półroczu 1914 r. Komisja Fizjograficzna odbyła jeszcze 2 posiedzenia, na których przyznano i rozdzielono między: St. Krukowskiego, St. Lencewicza, M. Rzewuską, B. Piłsudzkiego oraz Oddział Kaliski PTK (na założenie stacji meteorologicznej) 475 rb.

Wybuch I wojny światowej zahamował, prawie natychmiast, terenowe prace Komisji Fizjograficznej. Trwały jednak nad zebranymi wcześniej materiałami. Mimo wojennej rzeczywistości rosła ilość członków Komisji, która w 1916 r. liczyła 93 osoby, a jej Prezydium pracowało w składzie:

  • Przewodniczący: - J. Sztolcman
  • Zastępca: - L. Krzywicki
  • Sekretarz: - J. Domaniewski
  • Skarbnik: - B. Rydzewski
  • Członkowie: J. Trzebiński, K. Stołyhwo (jako redaktor "Pamiętnika Fizyograficznego")

Omawiano projekt utworzenia, przy powstałym w Warszawie Muzeum Narodowym, Muzeum Botanicznego i Zoologicznego, rozdzielano nieliczne i skromne zapomogi na badania, bo też zabezpieczenie finansowe było minimalne - 300 rb.

Kończyła się epoka, u progu stała wolność z nowymi wyzwaniami dla całego społeczeństwa, w tym dla ruchu krajoznawczego, który był "zagłębiem" kadr dla polskich wyższych uczelni oraz administracji państwowej.

St. Lencewicz, wtedy już profesor Uniwersytetu Warszawskiego, w jubileuszowym (dla PTK) 1931 r. wspominając Komisję Fizjograficzną uważał, że powstałe pod koniec roku 1917 Polskie Towarzystwo Geograficzne można uznać za moralnego spadkobiercę Komisji (St. Lencewicz był współtwórcą PTG).

Spadkobierców Komisji można by jednak odszukać wielu - tych, co długie lata korzystali z myśli programowej organizacji badań oraz konkretnych wyników naukowych, uzyskanych w czasie jej działania.

Pionierski czas Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego charakteryzował się otwartością na potrzeby i możliwości wszystkich warstw społecznych w realizacji idei służby krajowi. - Ugruntował, w środowisku krajoznawczym, przekonanie, iż Polsce służyć można i trzeba, w każdych warunkach politycznych i z każdego miejsca osobistego usytuowania społecznego.

Polska była wspólnym mianownikiem programowania i konkretnych działań, pozwalającym przekraczać bariery wszelkich podziałów. To ogromny mentalny dorobek, na trwale zakorzeniony w ruchu krajoznawczym.

W zasadniczo zmienionych warunkach II Rzeczypospolitej ludzie nauki nadal byli obecni w Towarzystwie, wywierając wpływ na jego oblicze - na jakość podejmowanych zadań. Była to już jednak inna obecność. Podobnie rzecz się miała, w ciągu paru ostatnich lat samodzielnego istnienia PTK, po II wojnie światowej.

Literatura:

  • Ustawa Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego. Warszawa 1906
  • Uchwały Zebrań Zarządu Głównego z Delegatami Oddziałów Prowincjonalnych
  • 1909 - 1910 - 1911 - 1912 Polskie Towarzystwo Krajoznawcze. Warszawa
  • Pamiętnik Fizyograficzny 1913 - 1917 (T. XXI - XXIV)
  • Roczniki PTK 1907 - 1913, 1906 / 1916, 1928
  • Ziemia 1910 - 1914, 1926, 1931
  • Polski Słownik Biograficzny
  • Al. Błachowski - Wstęp do pozycji - Polska wycinanka ludowa. Toruń 1986.

Temat opracowano w ramach działalności Komisji Historii i Tradycji ZG PTTK XV Kadencji.


Sprawdź nasz XHTML 1.0!
Strona Komisji Historii i Tradycji Zarządu Głównego Polskiego Towarzystwa Turystyczno-Krajoznawczego.
© Wszelkie prawa zastrzeżone.