Strona główna

Sprawy bieżące

Więcej o nas

Prezentacje

druki

Kontakt

Wanda Skowron

Miejsce nauki w procesie budowania
zorganizowanego ruchu krajoznawczego w kongresówce
Polskie Towarzystwo Krajoznawcze
1906 - 1916

KOMISJE

Myśl o roztoczeniu fachowej opieki nad zabytkami przyrody oraz o konieczności przekonania społeczeństwa, iż jest to obowiązek wobec ojczystej ziemi, zakiełkowała już w połowie 1907 r. Na początku 1908 r. Zarząd postanowił powołać Komisję ochrony osobliwości przyrody, której organizacyjne posiedzenie odbyło się 17 marca. Bardzo intensywną działalność rozpoczęto od powołania składu oraz opracowania podstawowych dokumentów:

"Skład Komisji.
Przewodniczący: - St. Rutkowski.
Sekretarz: - St. Kwietniewski.
Członkowie: K. Chmielewski. K. Czerwiński. P. Hoser. J. Koepkówna. K. Kulwieć. K. Sławiński. K. Szteinbok. J. Włoskiewicz. Z. Wóycicki."

"Regulamin Komisji ochrony osobliwości przyrody.

§1. Komisja ma na celu:

  1. Gromadzenie wiadomości o wszelkich osobliwościach i zabytkach przyrody ojczystej.
  2. Dążenie do zabezpieczenia i zachowania tych osobliwości i zabytków.
  3. Rozpowszechnianie wśród Członków Towarzystwa i wśród ogółu wiadomości o osobliwościach i zabytkach przyrody polskiej.
  4. Dążenie do uczynienia osobliwości i zabytków dostępnemi dla ogółu interesującego się przyrodą krajową.
  5. Podejmowanie i popieranie badań naukowych nad warunkami powstawania osobliwości i zabytków, oraz nad warunkami życia rzadkich lub wymierających roślin i zwierząt.

§2. W tym celu Komisja:

  1. opracowywa i rozsyła kwestjonarjusze dla Członków - Korespondentów Towarzystwa, oraz do innych osób, zajmujących się przyrodą krajową w sprawie rozpowszechnienia i stanu różnych niezwykłych zjawisk;
  2. opracowywa przepisy, mające zabezpieczyć zanik lub zniszczenie rzadkich roślin, zwierząt, skał, grot i t. p.;
  3. gromadzi spisy osobliwości i zabytków, opracowywa mapy, wykazujące rozpowszechnienie osobliwości przyrody w kraju;
  4. dokonywa zestawień porównawczych osobliwości i zabytków krajowych z zagranicznemi;
  5. gromadzi zdjęcia fotograficzne i rysunki, wyobrażające osobliwości i zabytki przyrody;
  6. gromadzi wszelkie zbiory i osobliwe okazy roślin, zwierząt i przyrody martwej;
  7. gromadzi opisy, podania, legendy i baśni ludowe o osobliwościach i zabytkach przyrody;
  8. dostarcza wszelkich materjałów z zakresu swych zadań innym Komisjom Towarzystwa (wydawniczej, muzealnej).

§3. Komisję składają osoby, zaproszone przez Zarząd główny T - wa i powołane drogą kooptacji przez samą Komisję z pośrod Członków Towarzystwa lub osób postronnych, szczególnie z przyrodą krajową obeznanych.

§4. Skład osobowy Komisji odnawiany bywa po wyborze nowego Zarządu.

§5. Odnowiony Zarząd ma prawo prosić Komisję o dalszą pracę w poprzednim składzie.

§6. Prezydjum Komisji stanowią: przewodniczący, jego zastępca i sekretarz.

§7. Komisja odbywa swe posiedzenia w terminach przez nią ustalonych, nie rzadziej jednak jak raz na miesiąc.

§8. Co rok, najpóźniej 15 stycznia, prezydjum Komisji składa Zarządowi sprawozdanie z działalności Komisji za rok ubiegły.

§9. Kosztorys wydatków, związany z zamierzonemi pracami Komisji, podlega zatwierdzeniu Zarządu.

§10. Jeden z członków Komisji bierze udział w posiedzeniach Zarządu i referuje na nich przebieg prac i projektów, podejmowanych przez Komisję."

W kwietniu wydano odezwę programową Komisji, określającą precyzyjnie cele i zadania nowej struktury oraz opracowano kwestionariusz, mający wzbudzić zainteresowanie podjętą problematyką nie tylko w oddziałach prowincjonalnych PTK, ale również wśród Członków - Korespondentów, w instytucjach naukowych, redakcjach polskich czasopism.

"Odezwa Komisji ochrony osobliwości przyrody.

Towarzystwo Krajoznawcze, rozszerzając i pogłębiając zakres swej działalności, przystępuje obecnie do pracy wielce doniosłej i pożytecznej, mianowicie: do ochrony osobliwości przyrodniczych, znajdujących się na naszej ziemi.

Pod względem przyrodniczym jesteśmy krajem bogatym. Otacza nas przyroda bujna, wspaniała, barwna, dostarczająca wrażeń nadzwyczaj cennych, krzepiąca swą potęgą nasze wyczerpane umysły i skołatane serca. Wśród tej przyrody spotyka się osobliwości, zabytki, dziwy, które przetrwały dziesiątki, setki i tysiące lat, a których szerszy ogół nie zna, nie ocenia dostatecznie, nie szanuje i nie wie, że są to pamiątki drogocenne, pouczające o losach i dziejach naszej ziemi. Wiele osobliwości i zabytków lekceważymy, niszczymy własnemi rękami; wiele zaś z nich, wbrew naszej woli, ulega w walce o byt i zanika bezpowrotnie.

Tak dziać się nie powinno!

Wszyscy się zgadzamy, że elementarnym obowiązkiem każdego człowieka jest poznanie swego kraju, a przez wrodzoną skłonność i wyrozumowaną ciekawość najchętniej poznajemy to, co stanowi osobliwość, co nam mówi o przeszłości, co przetrwało wiele pokoleń, co było świadkiem wielkich wydarzeń, z czem się wiążą złe lub dobre losy ojczyzny.

Kierując się temi poglądami, powołana przez Towarzystwo Krajoznawcze, Komisja ochrony osobliwości przyrody, rozpoczyna pracę z zupełną otuchą, że usiłowania jej doznają powszechnego poparcia i rychło wydadzą obfite plony.

Do dziś, od czasu do czasu, wskazywano na potrzebę ochrony zabytków przyrodniczych, wszczynano nawet wielokrotnie tę sprawę, lecz brak odpowiednich instytucji nie pozwolił jeszcze nikomu osiągnąć poważniejszych wyników, a w piśmiennictwie krajoznawczem spotykamy tylko dorywcze i rozproszone materjały. Potrzeba rozpoczęcia tej pracy w Towarzystwie Krajoznawczem była już wskazana w czerwcu r. 1907, obecnie zaś myśl staje się czynem.

Z tem, jakie cele sobie Komisja obrała i jakie drogi wytknęła, zaznajamia wyciąg z jej regulaminu. Od tej chwili Komisja nietylko będzie wiedziała, gdzie i jaką w naszym kraju spotkać można osobliwość, ale zarazem będzie nad nią czuwała, aby ją uchronić od uszkodzenia, zniszczenia i sprofanowania. Jednocześnie Komisja będzie się starała wzbogacać naukę krajoznawczą przyczynkami najcenniejszemi.

Komisja będzie odkrywała skarby i dziwy naszej przyrody, a przez zwrócenie na nie uwagi ogółu, przez wykazanie mu ich znaczenia, uczyni je poniekąd własnością publiczną, tą drogą ochroni je od samowoli, od złej woli ludzi niekulturalnych, lub od nierozważnych kroków ludzi nieświadomych.

Odrazu, już w pierwszym okresie działalności Komisji, poświęconym przedewszystkiem zinwentaryzowaniu osobliwości i zabytków przyrodniczych naszego kraju, wielką przysługę mogą wyświadczyć jej usiłowaniom współrzędnie powstałe Komisje w Oddziałach prowincjonalnych Towarzystwa Krajoznawczego, Członkowie - Korespondenci, uczestnicy wycieczek krajoznawczych i wogóle każdy dobry obywatel kraju, który zna nasze osobliwości przyrodnicze, lub pozna się z niemi przy jakiejkolwiek sposobności. Oczywiście, największą wartość będą miały wiadomości od tych, którzy osobliwość widzieli na własne oczy i którzy wiadomość o niej zbiorą na miejscu.

Kwestjonarjusz, ułożony przez Komisję, wskazuje, jakie wiadomości wstępne są jej potrzebne; kwestjonarjusz ten jest wysyłany każdemu, kto go zażąda. Zresztą we wszelkich przypadkach jakichkolwiek wątpliwości życzliwi współpracownicy Komisji raczą się do niej zwracać o wyjaśnienia. Warszawa, w kwietniu 1908 r."


"Kwestjonariusz Komisji ochrony osobliwości przyrody przy Polskiem Towarzystwie Krajoznawczem.

Na jednym kwestjonariuszu nie łączyć opisu kilku osobliwości. Kwestjonariuszy, na żądanie, Komisja dostarcza bezpłatnie.

Określenie osobliwości
........................................................
........................................................
(rośliny, zbiorowiska roślinne, zwierzęta, skały, wodospady,
źródliska, jeziora, jary, odkrywki, widoki znamienne i t.d.).
........................................................
........................................................
........................................................
........................................................
Opis zwięzły i wymiary
(Wymiar obwodu pni drzewnych zdejmować na wysokości metra nad ziemią.)
........................................................
........................................................
........................................................
........................................................
........................................................
Miejscowość: wieś lub miasto
........................................................
........................................................
powiat
........................................................
gubernja
........................................................
stacja pocztowa 
........................................................
stacja kolejowa 
........................................................
Na czyim gruncie?
........................................................
........................................................
Na jakich warunkach zwiedzanie jest dozwolone?
........................................................
........................................................
Czy okoliczni mieszkańcy oceniają dostatecznie wartość
osobliwości i czy ją szanują?
........................................................
........................................................
.........................................
Czy grozi osobliwości jakie niebezpieczeństwo i z czyjej strony?
........................................................
Jakie pożądane byłyby kroki, aby osobliwość uchronić
od zagłady lub uszkodzeń?
........................................................
Kto opisywał osobliwość i gdzie?
........................................................
........................................................
Czy istnieją podania, baśni, dotyczące osobliwości i komu są znane?
........................................................
Kto dokonywał zdjęć fotograficznych, lub czy mogą być dokonywane?
........................................................
Załączniki lub uwagi
........................................................
........................................................
Imię, nazwisko i adres dokładny
wypełniającego kwestjonarjusz.
........................................................
........................................................
........................................................
........................................................"

Efekt był skromny. Komisja otrzymała zaledwie kilkanaście wypełnionych kwestionariuszy, mimo że przedrukowały go - rozpowszechniając wśród społeczeństwa - polskie czasopisma. Wśród nadesłanych odpowiedzi przeważały te dotyczące "niezwykłych przedstawicieli świata roślinnego"...

"Wraz z kwestjonarjuszami Komisja otrzymała kilka zdjęć fotograficznych (od K. Kulwiecia, K. Sławińskiego, J. Steinbokówny i G. Wolffa) i okaz wróbla białego (od J. Koepkówny)."

Oprócz tworzenia ram programowo - organizacyjnych angażowano się w rozwiązywanie aktualnie powstających problemów, np. w ochronę alei lipowej w Puławach, której groziło wycięcie. Ponieważ na terenie działania Komisji - Kongresówki - nie istniała literatura przedmiotu, sięgnięto po obcą, niemiecką, sprowadzając w pierwszym rzędzie prace H. Conventza, które zostały przetłumaczone, a następnie, w formie referatów, prezentowane na posiedzeniach Komisji.

W roku 1909 Komisja pracująca w składzie:

  • Przewodniczący: - K. Sławiński,
  • Sekretarz: - K. Szteinbok.
  • Członkowie: K. Chmielewski, K. Czerwiński, P. Hoser, J. Szteinbokowa, K. Kulwieć, S. Rutkowski, K. Szteinbok, J. Włoskiewicz, Z. Wóycicki,

postanowiła, raz jeszcze, zwrócić się, dla zdobycia informacji pokrywających cały obszar działania PTK, do oddziałów prowincjonalnych. Zredagowano nową Odezwę. Zawierała ona szczegółową instrukcję postępowania przy tworzeniu oddziałowych Komisji Ochrony Osobliwości Przyrody. W nich bowiem upatrywano sposób na przełamanie obojętności wobec problemu. W wyniku aktywizacji oddziałów miały, dla każdego z nich, powstać mapy z naniesionymi informacjami o rozmieszczeniu owych osobliwości. Niestety, i tym razem nakład pracy nie przyniósł oczekiwanych wyników - nadeszły 3 wypełnione kwestionariusze i "pewna ilość fotografii ilustrujących niezwykłe okazy polskiego świata roślinnego".

Na posiedzeniach Komisji w Centrali omawiano najcenniejsze osobliwości kraju, typując do badań błękitne źródła w okolicach Tomaszowa, a do pilnego zabezpieczenia pamiątkowy Kamień Filaretów.

Tak łączyły się przemyślenia programowe - wytyczające drogi ratowania polskiego krajobrazu, po których dziś stąpamy, niekoniecznie zdając sobie sprawę, kto je w tak trudnych, wręcz niesprzyjających warunkach budował - z działaniami doraźnymi, niemniej istotnymi, ponieważ uwiarygodniającymi Towarzystwo współczesnym.

W następnym 1910 r. Komisja nie wystąpiła już z nowymi inicjatywami. W niedalekiej przyszłości roku 1911 osoby zaangażowane w prace Komisji Ochrony Osobliwości Przyrody miały współtworzyć Komisję Fizjograficzną. Temat zaczęła natomiast drążyć "Ziemia", oficjalny organ PTK, drukując cykl artykułów pod ogólnym tytułem "Ze skarbów naszej przyrody".


Następna komisja, która pracowała w interesującym nas obszarze, powstała z zewnętrznej inspiracji. - Otóż w 1909 r., jesienią, została zapowiedziana we Lwowie Wielka Wystawa Etnograficzna. Niebywale dynamiczni w działaniu członkowie PTK, bacznie obserwujący wszystko, co krajowi - jego kulturze służyć mogło, postanowili gromadzić zbiory obrazujące ziemie Królestwa pod względem etnograficznym. Miały one, na Wielkiej Wystawie, stanowić odrębny dział.

Tymczasem, w lutym 1910 r., organizatorzy Wielkiej Wystawy Etnograficznej zawiadomili, iż z organizacji Wystawy rezygnują. Prace w Towarzystwie były już wtedy zaawansowane i postanowiono je kontynuować w dotychczasowym gronie: K. Broniewski, M. Brzeziński, A. Chmielińska, R. Danyszówna, M. Gerson - Dąbrowska, A. Glassowa, H. Kamińska, Ap. Kędzierski, I. Kosmowska, L. Krzywicki, K. Kulwieć, J. Leski, M. Malinowski, E. Majewski, St. Osiecki, L. Papieski, K. Paprocki, T. Prószyński, M. Rodziewiczówna, Z. Stankiewiczówna, K. Skrzyńska, S. Sawicka, K. Stołyhwo, C. Śniegocka, A. Pelda Smikowa, E. Trojanowski, St. Tylicki, M. Wawrzeniecki, Z. Wolski, M. Wisznicki, J. Włoskiewicz, A. Zakrzewski.

Zwrócono się do Zarządu PTK o utworzenie stałej Komisji Etnograficznej, która za cel postawiła sobie "zbieranie okazów etnograficznych i tworzenie zbiorów, prowadzenie odnośnych poszukiwań i badań, oraz kolejne opracowywanie siłami zbiorowemi poszczególnych działów Etnografji Krajowej."

Pierwsze, organizacyjne zebranie poprowadził 1. III. 1910 r. prezes PTK Z. Gloger. Do Prezydium Komisji wszedł, jako przedstawiciel Zarządu, wiceprezes K. Kulwieć, kierownikiem prac został L. Krzywicki, sekretarzem I. Kosmowska. Regulamin, dla nowopowstałej Komisji, opracował K. Kulwieć:

"Regulamin Komisji Etnograficznej.

§ 1. Komisja Etnograficzna w myśl p. 2 § 1 Ustawy ma na celu: badanie i obronę przed grożącą zagładą zabytków i okazów samorodnej kultury ludowej polskiej przez utrwalanie jej w opisach i gromadzenie systematyczne odpowiednich zbiorów.

§ 2. Do zadań Komisji należą następujące sprawy:

  1. Gromadzenie wszelkich zbiorów etnograficznych;
  2. Gromadzenie literatury dotyczącej etnografji i folkloru na obszarze ziem polskich i krajów przyległych;
  3. Opracowywanie i rozsyłanie kwestjonarjuszy i ankiet z zakresu ludoznawstwa;
  4. Naukowe opracowywanie wszelkich materjałów zgromadzonych z dziedziny ludoznawstwa,
  5. Zbieranie informacji o ludoznawczych zbiorach prywatnych lub publicznych, oraz o podejmowanych w tym kierunku badaniach.
  6. Opracowywanie odczytów, broszur, artykułów i t. p. w celu spopularyzowania potrzeby i metody badań ludoznawczych;
  7. Przygotowywanie odpowiednich materjałów na Wystawy, w których Towarzystwo udział przyjmować będzie.

§ 3. Komisję etnograficzną składają osoby, zaproszone pierwotnie przez Zarząd i powołane drogą kooptacji przez samą Komisję. UWAGA. Do Komisji powoływane być mogą tymczasowo i osoby nie należące do Towarzystwa.

§ 4. Skład osobisty Komisji odnawiany bywa po wyborze Nowego Zarządu.

§ 5. Odnowiony Zarząd ma prawo prosić Komisję o dalszą pracę w poprzednim składzie.

§ 6. Prezydjum Komisji stanowią: Przewodniczący, jego Zastępca i Sekretarz.

§ 7. Komisja odbywa swe posiedzenia w terminach, przez nią ustalonych, nie rzadziej wszakże, niż raz na miesiąc.

§ 8. Wszelkie uchwały Komisji, dotyczące wystąpień publicznych, jako też kosztorysy zamierzonych prac podlegają aprobacie Zarządu.

§ 9. Co rok, najpóźniej 15 stycznia, Prezydjum Komisji składa Zarządowi sprawozdanie z działalności swej za rok ubiegły.

§ 10. Przewodniczący, lub jego zastępca w Komisji bierze udział w posiedzeniach Zarządu i referuje na nich przebieg prac i projektów, podejmowanych przez Komisję."

Kontynuowano poszukiwania i badania zgodnie z przytoczonym "Regulaminem", poczynając od pieczywa obrzędowego i naczyń używanych do ich wyrobu (właściwy kwestionariusz opracował L. Krzywicki). Ciągle jednak nurtowała w Komisji myśl o zorganizowaniu Wystawy Etnograficznej, do której nie doszło w Galicji. Postanowiono urządzić ją w Warszawie, ale ograniczając temat prezentacji do jednej dziedziny sztuki ludowej - zdobnictwa ludowego. W czerwcu 1910 r. wydano obszerną Odezwę p. t. "Wystawa Polskiego Zdobnictwa Ludowego". Odezwa określiła podział eksponatów w czasie prezentacji na: Z budownictwa; Ze snycerstwa; Z malarstwa; Wzory rysunku ornamentacyjnego; Ubiory kompletne. W Odezwie wymieniono rodzaj obiektów, jakie, w każdym dziale, powinny być reprezentowane. Dokładnie opisano również, kiedy oryginalne eksponaty mogą być zastąpione modelami czy rysunkami.

"Do współdziałania w pracy około gromadzenia okazów na Wystawę Polskiego Zdobnictwa Ludowego Tow. Krajoznawcze wzywa wszystkich, którym kultura rodzima nie jest obca i obojętna."

Był to czas, z jednej strony, dostrzeżenia wartości sztuki ludowej, a z drugiej, ostatni z pełnym obszarem tejże sztuki: "I wojna światowa dokonała dewastacji tradycyjnej kultury ludowej. Przeorała ludzką świadomość, rzuciła masy do długich wędrówek, zburzyła tradycyjny system wartości".

Powołano komitet wykonawczy Wystawy, w którym zasiadali członkowie Towarzystwa: A. Chmielińska, R. Danyszówna, H. Kamińska, Ap. Kędzierski, I. Kosmowska, K. Kulwieć, K. Paprocki, A. Smikowa, Z. Stankiewiczówna, St. Tylicki oraz artyści malarze: M. Gerson - Dąbrowska, J. Smoliński, E. Trojanowski.

Został zapewniony fundusz gwarancyjny w niemałej kwocie 1300 rb., mający zabezpieczyć ewentualne straty (strat nie było, ale nawet "przewyżka finansowa").

Przeprowadzono rozmowy z Tow. Zachęty Sztuk Pięknych, zapewniając sale na urządzenie Wystawy. Odzew w społeczeństwie był ogromny. Nadchodziły eksponaty z oddziałów prowincjonalnych (Jędrzejowskiego, Kujawskiego, Łowickiego, Piotrkowskiego, Zagłębia).

"Najwspanialej jednakże wystąpiło Księstwo Łowickie. Oddział Łowicki Towarzystwa Krajoznawczego zgromadził obfite i cenne okazy z życia księżaków, a p. Aniela Chmielińska wraz z proboszczami: ks. Niemirą od św. Ducha w Łowiczu, ks. Czechowskim ze Złakowa i ks. Gruchalskim z Kompiny zdołali zebrać nieocenionej wartości rzeczy. Urządzona przez Oddział izba księżacka zasługuje na oddzielny a szczegółowy opis."

Udział zgłosili prywatni zbieracze sztuki ludowej, których dziś nazwalibyśmy kolekcjonerami i tak dla przykładu -

"Wzbudzają podziw bogate, barwne kilimy podolskie hr. Adamowej Krasińskiej p. Jaroszyńskiej, przemnogie rysunki, wycinanki i pająki ozdobiły ściany, ujmując w piękne ramy bogaty komplet cennych klamer i spinek p. Mierczyńskiego, który też wystawił ciekawe okazy ceramiki spiskiej z Podhala słowackiego. Bogaty komplet ceramiki glinianej dała p. Glassowa i p. Łuniewska z Mińska Mazowieckiego. (...) bogaty zbiór strojów mieszczańskich i włościańskich z okolic Biłgoraja, nadesłany przez p. Jana Brandta ze Smorynia. Jest tu 60 gorsetów ze starych, złoto i srebrnolitych materyi, liońskich, włoskich i wschodnich, oraz żupany mieszczańskie, bogato szamerowane i obszywane barankiem. Pan Kazimierz Aufszlag z Kutna wystawił duży zbiór rzeczy ludowych z suwalszczyzny. Te reprezentują Litwę z nad Szeszupy. Są tu pisanki, stroje, rózgi weselne, chusty i wielki komplet taśm, wstęg i wązkich pasów ludowych."

Nadesłali również eksponaty sami włościanie. Ponadto Wystawę wzbogaciły zbiory PTK, Muzeum Przemysłu i Rolnictwa w Warszawie oraz Muzeum w Lublinie.

W prezentacji polskiego zdobnictwa ludowego, w formie Wystawy, wzięły udział wszystkie warstwy społeczne, ponieważ Towarzystwo miało wówczas ogromną siłę przekonywania, wynikającą z ugruntowanego zaufania, którym było obdarzane. (Zgłoszeń na Wystawę odnotowano 60.)

Katalog Wystawy, którą otwarto 18 lutego, a trwała do 18 marca 1911 r., zawierał 650 pozycji. Zaznaczyć tu trzeba, że nie były to tylko pojedyncze obiekty, ale również zespoły tematyczne, składające się z wielu przedmiotów.

Zainteresowanie Wystawą było większe niż się spodziewano - zwiedziło ją 25 tys. osób. Towarzyszył Wystawie Katalog oraz afisz - jak o nim pisano - artystyczny, zaprojektowany przez M. Wisznickiego. Wystawa stała się również inspiracją do zorganizowania przez Komisję dochodów niestałych koncertu, poświęconego muzyce i pieśni ludowej, który odbył się 5 kwietnia w Wielkiej Sali Filharmonii, nosząc tytuł "Grajże grajku".

"Ziemia" ogłosiła dwa art. poświęcone Wystawie - teoretyczno - dyskusyjny M. Wawrzenieckiego p. t. "Po Wystawie Zdobnictwa Ludowego" oraz sprawozdawczy Al. Janowskiego p. t. "Wystawa Zdobnictwa Ludowego w Warszawie".

Wystawa była na tyle znaczącym wydarzeniem, iż angielskie czasopismo "Studio" zwróciło się do Towarzystwa o opracowanie tekstu liczącego 3000 słów oraz 250 ilustracji, traktującego o polskim zdobnictwie ludowym, który zostanie zamieszczony w numerze poświęconym Państwu Rosyjskiemu według podziału: Wielkorosja, Małorosja, Polska, Litwa. Towarzystwo pracę tę powierzyło Al. Janowskiemu i M. Wisznickiemu. ("Studio" publikowało swoje zeszyty jedynie w układzie państwowym).

Komisję Etnograficzną, działającą samodzielnie niewiele ponad rok, można by nazwać Komisją jednego wydarzenia. Jednak to wydarzenie - Wystawa Zdobnictwa Ludowego - miało ogromne kulturotwórcze, inspirujące znaczenie. Pierwszym efektem było podjęcie przez Towarzystwo decyzji o przygotowaniu Wystawy Krajobraz Polski, która w roku 1912 stała się największą manifestacją patriotyczną i artystyczną, aby "nie dać zasnąć duszy narodu".

Ale bodaj najważniejszym było wprowadzenie w świadomość społeczności miejskiej wiedzy o kulturze, o estetyce polskiej wsi.

Komisja Etnograficzna wnosiła bogaty "posag" myśli humanistycznej do Komisji Fizjograficznej, której już pod koniec września tegoż roku miała stać się częścią.


Wydział Meteorologiczny PTK został powołany do życia pod koniec 1909 r., posiadał swój Regulamin, zredagowany przez Wł. Gorczyńskiego i zatwierdzony przez Zarząd Towarzystwa. Za główny cel Wydział postawił sobie "rozpowszechnianie wśród członków Towarzystwa spostrzeżeń meteorologicznych, potrzebnych do poznania kraju pod względem klimatycznym". W Warszawie od wielu lat istniało już Biuro Meteorologiczne przy Muzeum Przemysłu i Rolnictwa. Wydział ściśle z nim współpracował, zakładając tzw. stacje deszczowe. Szczególne zasługi położył w tej pracy Al. Janowski, organizując stacje meteorologiczne (Nowa Słupia, Święty Krzyż, Bieliny, Kielce, Suchedniów, Wysokie, Jędrzejów). W Wydziale opracowywano miesięczne przeglądy pogody, przekazywane następnie do druku w "Ziemi" (opracowaniem zajmował się W. Smosarski). Zasługi Wydziału polegały przede wszystkim na zaktywizowaniu i wprowadzeniu do prac fizjograficznych licznych działaczy prowincjonalnych.


"Fizjografia - dział obejmujący zbiór
informacji ogólnoprzyrodniczych o danym
obszarze. Wchodzi w skład szeroko rozumianej
geografii fizycznej."
("Nowy Leksykon PWN", Warszawa 1998.)

Komisja Fizjograficzna PTK została powołana do życia 27 września 1911 r. Wniosek o jej zorganizowanie złożył Zarządowi Towarzystwa St. Lencewicz. W tym samym roku połączono, jak to ujmuje Sprawozdanie za 1911 r., "wcielono" do niej Komisję Ochrony Osobliwości Przyrody, Komisję Etnograficzną oraz Wydział Meteorologiczny. Prezydium Komisji stanowili:

  • Przewodniczący - J. Lewiński
  • Zastępca przewodniczącego - K. Stołyhwo
  • Sekretarz - St. Lencewicz
  • Skarbnik - K. Kulwieć - L. Krzywicki
  • Członkowie: R. Błędowski, M. Brennstein, J. Czarnocki, S. J. Czarnowski, J. Czekanowski, K. Czerwiński, R. Danyszówna, T. Dowgird, I. Dzierżyński, S. Dziubałtowski, M. Federowski, W. Gorczyński, W. Goriaczkowski, L. Hildt, B. Hryniewiecki, St. Karczewski, St. Kontkiewicz, W. Konówna, P. Koroniewicz, Kosieradzki, A. Kreczmer, J. Krukowski, M. Łempicki, Cz. Łopuski, A. Maciesza, E. Majewski, E. Malinowski, B. Miklaszewski, Sł. Miklaszewski, B. Możejko, W. Olechnowicz, J. Paczoski, A. Piwowar, P. Przesmycki, Z. Rudzki, L. Rutkowski, M. Rzewuska, J. Samsonowicz, J. Sioma, P. Sosnowski, K. Steinbok, A. Sujkowski, J. Sznabl, J. Sztolcman, W. Szukiewicz, J. Trzebiński, St. Tylicki, M. Wawrzeniecki, F. Wermiński, H. Wiercieński, M. Wisznicki, T. Wolski, Z. Wolski, Z. Woycicki, A. Zakrzewski, W. Zieliński, B. Znatowicz.

Jeśli uważnie przeczytamy nazwiska osób będących w składzie Komisji, odnajdziemy profesorów Uniwersytetu Warszawskiego, którego repolonizacja miała nastąpić dopiero jesienią 1915 r., filary kadry naukowej wielu polskich uczelni, po odzyskaniu niepodległości, w II Rzeczypospolitej.

Zarząd poczynił starania o zapewnienie zaplecza finansowego dla poczynań Komisji - Na zebraniu Zarządu Głównego PTK z Delegatami oddziałów prowincjonalnych w dniu 1 listopada 1911 r. podjęto uchwałę:

"Zarządy Oddziałów obowiązane są przeznaczyć pewien procent od swych wpływów na badania krajoznawcze do rozporządzenia Komisyi Fizyograficznej Centrali".

W pierwszych miesiącach sformułowano również "Regulamin Komisji Fizjograficznej", spożytkowujący, paroletnie już w tym obszarze, doświadczenia Towarzystwa. Dokument wart jest przytoczenia w całości, ponieważ dzięki niemu mamy wnikliwie przedstawiony obraz zamierzeń i możliwości działania ludzi nauki, związanych z PTK.

"Regulamin Komisji Fizjograficznej.

§ 1. Komisja Fizjograficzna powstaje przy Tow. Kraj. na zasadzie § 1 p. 2 ustawy tegoż Towarzystwa.

§ 2. Komisja ma na celu:

  1. Gromadzenie i opracowywanie materjałów naukowych z zakresu fizjografji krajowej, a mianowicie: z florystyki, faunistyki, geologji, antropologji, etnografji, archeologji, meteorologji i nauk pokrewnych.
  2. Podejmowanie wydawnictw naukowych z zakresu fizjografji.

§ 3. Dla osiągnięcia tych zadań Komisja:

  1. opracowuje plany i programy badań fizjograficznych;
  2. deleguje specjalistów na studja naukowe do oznaczonych przez nią miejscowości;
  3. udziela rad i wskazówek osobom prowadzącym badania fizjograficzne;
  4. udziela zapomóg i subsydjów na podjęte lub prowadzone studja;
  5. urządza posiedzenia, poświęcone rozważaniu spraw naukowych z fizjografią związanych.

§ 4. Stosunek Komisji do Zarządu Głównego Towarzystwa normują następujące przepisy:

  1. Komisja rozważa sprawy przekazane jej przez Zarząd Główny i udziela mu swych opinji i wskazówek;
  2. Komisja przedstawia do aprobaty Zarządu kosztorysy wydawnictw naukowych, przeznaczonych do wydania z ogólnych środków Towarzystwa;
  3. wystąpienia Komisji na zewnątrz (udział w zjazdach, delegacjach, wystawach i t. p.), odbywają się za aprobatą Zarządu;
  4. środkami, przeznaczanymi corocznie w budżecie P. T. Kr. na cele fizjograficzne, rozporządza Komisja F. i komunikuje kosztorysy swoje Zarządowi P. T. K.;
  5. Zarząd Główny otwiera w swych księgach specjalny rachunek K. F., na który wnoszone będą wszelkie dochody i wydatki tejże.

§ 5. Stosunek do innych Komisji Towarzystwa:

  1. Komisja Fizjograficzna korzystać może z wszelkich zbiorów, pod zarządem lub dozorem innych Komisji pozostających (muzealna, fotograficzna, wydawnicza, bibljoteka) w porozumieniu z przewodniczącymi tych wydziałów;
  2. Wszelkie zbiory swoje, mające wartość muzealną lub archiwalną, Komisja przekazuje odpowiednim wydziałom Towarzystwa. U w a g a. Na oddanie zbiorów swych innej instytucji, poza Tow. Krajoznawczem stojącej, Komisja Fiz. uzyskać winna aprobatę Zarządu Głównego.
  3. Strona handlowa wydawnictw Komisji należy do administracji wydawnictw Towarzystwa.

§ 6. W stosunku do Oddziałów prowincjonalnych:

  1. Komisja korzysta ze zbiorów naukowych Oddziałów w porozumieniu z Zarządem danego Oddziału;
  2. Komisja Fizjogr. ma prawo i obowiązek udzielać kierownikom zbiorów prowincjonalnych odpowiednich wskazówek w sprawach gromadzenia, przechowywania i opracowywania naukowego zbiorów.
  3. Zarząd Główny wyjednywa ze strony Oddziałów prowincjonalnych i Członków korespondentów wszelką niezbędną pomoc i współdziałanie w podejmowanych przez K. Fiz. pracach.

§ 7. Corocznie przed upływem 15 stycznia Komisja składa Zarządowi wyczerpujące sprawozdanie ze swej czynności, sporządzając wykaz rozważonych spraw, podjętych i opracowanych tematów naukowych oraz zgromadzonych zbiorów, nabytych narzędzi i przyrządów i t. p.

§ 8. Komisja rozporządza następującymi środkami:

  1. sumą, przeznaczaną corocznie na badania fizjograficzne przez Zebranie ogólne Towarzystwa;
  2. wpływami nadzwyczajnemi staraniem własnym K. F. pozyskanemi;
  3. wszelkiemi ofiarami i subsydjami specjalnie na rzecz Komisji przelanemi;
  4. wpływami za wydawnictwa K. F.

§ 9. Członkami K. F. są osoby pierwotnie uproszone przez Zarząd zarówno jak i kooptowane przez Komisję na propozycję prezydjum tejże. U w a g a. Osoby, nie będące członkami T - wa mogą być powołane czasowo przez K. F., jako rzeczoznawcy.

§ 10. posiedzenia Komisji bywają administracyjne i naukowe:

  1. posiedzenia administracyjne odbywają się obowiązkowo w kwietniu i grudniu, a mogą być zwoływane i częściej w miarę potrzeby;
  2. posiedzenia naukowe zwołuje Prezydjum Komisji przynajmniej 4 razy do roku.

§ 11. Na posiedzeniach administracyjnych Prezydjum Komisji:

  1. zdaje sprawę ze swej działalności,
  2. przedstawia do zatwierdzenia K. F. plany i kosztorysy badań i wydawnictw, i
  3. przedstawia do zatwierdzenia K. F. listę nowych Członków.

§ 12. Decyzje Zebrań K. F. zapadają prostą większością głosów Członków obecnych na posiedzeniu.

§ 13. Na posiedzeniach naukowych są rozpatrywane referaty z badań fizjograficznych i dyskutowane programy badań zamierzonych.

§ 14. Na posiedzeniu grudniowem K. F. wybiera z pośród swoich Członków na rok Przewodniczącego, Zastępcę Przewodniczącego i 3 Członków Zarządu.

§ 15. Prezydjum K. F. wybiera ze swego łona Skarbnika i Sekretarza.

§ 16. Prezydjum K. F. ma następujące obowiązki:

  1. rozsyłanie w porozumieniu z kancelarją P. T. Kr. zaproszeń na posiedzenia:
  2. przygotowywanie materjałów i porządku dziennego na posiedzenia K. F.
  3. wykonywanie uchwał i zleceń K. F:
  4. reprezentowanie K. F. przed władzami głównemi Towarzystwa.

§ 17. Posiedzenia Prezydjum K. F. odbywać się winny przynajmniej raz na miesiąc za wyłączeniem miesięcy wakacyjnych.

§ 18. Kom. Fizjogr. może być rozwiązana przez Zarz. P. T. K. lub z mocy uchwały, powziętej większością 2/3 głosów przy obecności co najmniej połowy Członków Komisji w pierwszym terminie i bezwzględną ilością obecnych w drugim."

Towarzystwo było tak zasobne w kadrę naukową, iż mogło samodzielnie programować badania, prowadzić je, a następnie publikować wyniki.

Towarzystwo było w owym czasie - jako miejsce realizacji planów naukowych - tak atrakcyjne, że przyjmowali propozycję współpracy uczeni nie będący jego członkami. Zadbano o uregulowanie takich sytuacji w "Regulaminie Komisji Fizjograficznej" - § 9.

W tych pierwszych miesiącach, niejako "na rozruchu" działalności, zapadła decyzja o podjęciu następujących prac:

"1) wykonanie mapy archeologicznej kraju;
2) badania antropologiczne nad ludnością naszą:
a) ściślejsze, przez specjalistów;
b) statystyczne nad barwą oka, skóry i włosów, przy pomocy członków P. T. K. mieszkających na prowincji;
3) badania jezior."

Wprowadzono zwyczaj wygłaszania, na plenarnych posiedzeniach Komisji, referatów o wynikach badań i dociekań naukowych jej członków. W roku 1911 zaprezentowano następujące:

"- L. Krzywicki : Pilkalnie litewskie w świetle materiału kopalnego. - St. Lencewicz: W sprawie ujednostajnienia terminologii geograficznej jednostek administracyjnych kraju."

Jeśli zdamy sobie sprawę, że wszystkie opisane tu działania merytoryczne i organizatorskie wydarzyły się w ciągu 3-ch miesięcy, jasnym się staje, iż środowisko naukowców, zakorzenione w Polskim Towarzystwie Krajoznawczym, znało znaczenie czynnika czasu - znaczenie dobrego tempa początku i umiało skorzystać z doświadczenia, jak również konkretnych osiągnięć, które wniosły struktury już wcześniej pracujące w Towarzystwie (Komisja Ochrony Osobliwości Przyrody, Komisja Etnograficzna, Wydział Meteorologiczny).

W roku 1912 nie uległ zmianie skład Komisji jak i skład jej prezydium. Zarząd stworzył dla Komisji dobre podstawy finansowe - budżet wynosił 2 000 rb., z czego 430 rb. było wkładem oddziałów prowincjonalnych oraz darem Ordynacji Zamoyskiej.

Wpłaty kształtowały się w sposób następujący:

  Od   oddz.  Chełmskiego      rb. 15,-
  ,,    ,,  Częstochowskiego   ,,  15,-
  ,,    ,,  Kaliskiego         ,,  47,15,-
  ,,    ,,  Kieleckiego        ,,  20,-
  ,,    ,,  Lubelskiego        ,,  50,-
  ,,    ,,  Łapskiego          ,,  3,-
  ,,    ,,  Łomżyńskiego       ,,  5,-
  ,,    ,,  Łowickiego         ,,  5,-
  ,,    ,,  Łódzkiego          ,,  50,-
  ,,    ,,  Olkuskiego         ,,  10,-
  ,,    ,,  Siedleckiego       ,,  10,-
                              -------------
                                rb.  230,15
 Od  Ord.  Zamoyskiej                200,-
                              -------------
                       Razem    rb.  430,15

W przeważającej części - w kwocie 1740 rb. - fundusz został przeznaczony na subsydiowanie badań, pozostałe na delegacje, potrzebną literaturę, druki, materiały fotograficzne, wydatki administracyjne.

15 osób podjęło i udokumentowało sprawozdaniami prace badawcze:

  • L. Krzywicki prowadził badania nad pilkalniami litewskimi (nad sporządzeniem mapy grodzisk nad górną Dubissą i dolnym biegiem Niewiaży oraz wykopaliskami prowadzonymi przy tzw. mogile Gedymina w Wielonie nad Niemnem).
  • J. Domaniewski prowadził badania ornitologiczne w Ordynacji Zamoyskiej.
  • K. Kulwieć prowadził badania na Polesiu nad siedliskami bobrów.
  • St. Lencewicz kontynuował wcześniej rozpoczęte badania antropologiczne w pow. Opoczyńskim oraz w górach Świętokrzyskich. Ponadto badano dzieje Lubrzanki w okresie dyluwialnym.
  • E. Malinowski, S. Dziubałtowski prowadzili badania nad rozwojem lasów jodłowych na porębach Łysicy.
  • J. Niekrasz prowadził badania nad florą jezior Chodeckiego i Kromszewickiego na Kujawach.
  • M. Rzewuski prowadził badania antropologiczne nad kobietami pracującymi w kopalniach olkuskich.
  • P. Słonimski, T. Wolski prowadzili, wcześniej rozpoczęte, badania charakteru i pochodzenia fauny jezior na Kujawach.
  • S. Tenenbaum prowadził badania - poszukiwania faunistyczne w Ordynacji Zamoyskiej.
  • M. Wawrzeniecki prowadził badania nad grodziskiem (Zamkowa Góra) w Dobrzyniu nad Wisłą. Opracował zbiory z wykopalisk, znajdujące się w muzeach oddziałów Kujawskiego oraz Kieleckiego PTK. Ponadto w Kielcach i okolicy wykonał dokumentację opisową i fotograficzną 91 zabytków. Również prace dokumentacyjne zbiorów wykonał we Włocławku.
  • J. Wodzińska prowadziła wszechstronne badania nad jeziorami w Wielkopolsce (Gosławickie, Pątnowskie, Licheńskie) oraz obszarem zamkniętym między miejscowościami: Konin, Slesin, Słupca, Pyzdry.
  • Wł. Smoszewski opracowywał i przygotowywał do druku w "Ziemi" miesięczne sprawozdania pogody ("Do sprawozdań tych użytkowany był całkowity materjał z kilkuset stacji, nadsyłających swe spostrzeżenia do Biura Meteorologicznego przy Muzeum Przemysłu i Rolnictwa.")

Kontynuowano wygłaszanie, na plenarnych posiedzeniach Komisji, referatów. W przeważającej ilości dotyczyły one bieżąco prowadzonych badań i były prezentacją materiałów przeznaczonych do druku. Starano się również informować, jak na badania reagowały oddziały i jaki był ich udział w tej dziedzinie pracy programowej Towarzystwa. Temu służył referat St. Lencewicza pt. ":Współudział oddziałów prowincjonalnych w pracach fizjograficznych". Wśród prezentowanych referatów nie brakowało prac wybitnych uczonych spoza Kongresówki - prof. E. Romer "Sprawozdanie ze studiów lodowcowych na Podhalu". Razem wygłoszono 9 referatów.

Rok 1913, ostatni przed wybuchem wielkiej wojny, przynosił znaczne powiększenie składu Komisji - pracowało w niej 67 osób - oraz zasadniczą zmianę składu Prezydium:

  • Przewodniczący: - S. Miklaszewski
  • Sekretarz: - St. Poniatowski
  • Skarbnik: - R. Błędowski
  • - L. Krzywicki

Zabezpieczenie finansowe, ujęte w budżecie Centrali, wynosiło, jak w roku 1912, 2 000 rb. w tym 166 rb. pochodziło z dobrowolnych wpłat oddziałów prowincjonalnych:

  Od    Oddziału  Zagłębia       rb. 88,-
  ,,       ,,     Łódzkiego      ,,  50,-
  ,,       ,,     Zawierckiego   ,,  25,-
  ,,       ,,     Łapskiego      ,,   3,-

Prace Komisji wspierano również przychodząc z pomocą rzeczową prowadzącym badania. Oto przykład - "... podkreślić tu należy pomoc okazaną studyom fizyograficznym przez Wojciecha hr. Pusłowskiego, który czterech delegatów Towarzystwa, prowadzących badania na Polesiu, przyjął u siebie przez lipiec i sierpień w Zawiszczu (Pińszczyzna), świadcząc im jednocześnie wszelką pomoc i ułatwienia."

Studia fizjograficzne, korzystając z zapomóg Komisji, prowadziło i udokumentowało 13 osób:

  • J. Domaniewski nad fauną ornitologiczną na Polesiu.
  • S. Dziubałtowski nad florą galmanową.
  • M. Giedroyć nad fauną pijawek na Polesiu.
  • L. Krzywicki nad zabytkami archeologicznymi Litwy (kontynuacja).
  • K. Kulwieć nad zbiorowiskami roślinnymi i utworami wydmowymi okolic Połągi.
  • St. Lencewicz nad materiałami antropologicznymi w Kieleckim (kontynuacja).
  • M. Limanowski nad budową geologiczną Inflant polskich.
  • E. Loth nad antropologią pow. włoszczowskiego.
  • E. Malinowski nad zbiorowiskami roślinnymi.
  • S. Poniatowski prowadził poszukiwania archeologiczne w Kaliskim.
  • P. Słonimski nad fauną wrotków Polesia.
  • B. Hryniewiecki nad florą okolic Połągi.
  • J. Mydlarski nad skąposzczetami Polesia.

Jak w poprzednich latach wygłaszano referaty (razem 5) autorstwa: L. Krzywickiego, S. Dziubałtowskiego i E. Malinowskiego, J. Lewińskiego oraz M. Limanowskiego (2).

Badania naukowe podjęły i prowadziły samodzielnie również oddziały prowincjonalne: Kaliski, Kielecki, Łowicki oraz Zagłębia, przeznaczając, bywało, na nie spore sumy (jak np. Oddział Zagłębia 580 rb.) lub zupełnie nieznaczne (jak Oddział Częstochowski 15 rb.). Uznanie współczesnych znalazł przede wszystkim Oddział Kielecki, gdzie prowadzone były wykopaliska przez Z. Lenartowicza w Łopusznie.

Sytuacja dojrzała do tego, aby Komisja zrealizowała swój plan posiadania własnego organu, którym miał się stać - od roku 1913 - "Pamiętnik Fizyograficzny" -

Czytaj dalej...


Sprawdź nasz XHTML 1.0!
Strona Komisji Historii i Tradycji Zarządu Głównego Polskiego Towarzystwa Turystyczno-Krajoznawczego.
© Wszelkie prawa zastrzeżone.