Strona główna

Sprawy bieżące

Więcej o nas

Prezentacje

druki

Kontakt

Na wyobraźnię obywatela, a zwłaszcza na wrażliwą duszę młodzieży, kraj oddziałuje pięknością swego krajobrazu, potęgą bogactw przyrodzonych, wartością elementu ludzkiego, barwną wstęgą zdarzeń dziejowych i wzniosłym oddziaływaniem pamiątek sztuki.1

Andrzej Wasilewski

Krajobraz - Turystyka - Krajoznawstwo

Kto z nas nie zna tych słów; przywołują one zapach lasu, szum wodospadów, niezapomniane zachody słońca nad jeziorami czy wspomnienie przebytych szlaków i wielu innych zapisanych w pamięci zdarzeń.

Pojęcie krajoznawstwo odnajdujemy często w literaturze naukowej i popularno-naukowej związanej i odnoszącej się do zjawiska turystyki. Jest ono nierozłącznie związane z przewodnictwem turystycznym. Słowo krajoznawstwo, szczególnie obecne w przewodnikach i publikacjach turystycznych, pojawia się także w wypowiedziach miłośników podróży, wędrówek oraz osób uczestniczących w różnych formach turystyki.

Według Encyklopedii PWN krajoznawstwo to ruch społeczny oparty głównie na różnych formach turystyki, mający na celu poznanie kraju ojczystego (lub regionu), zachowanie jego zasobów przyrodniczych i kulturowych, popularyzowanie wiedzy o nim2.

Krajoznawstwo i problematyka z nim związana nabrało wyjątkowego znaczenia w okresie zaborów i stało się wartością powszechnie cenioną. Krajoznawstwo polskie niesie ze sobą głębokie treści patriotyczne wykraczające poza sformułowane pisemnie ramy definicji. W kulturze każdego społeczeństwa istnieją wartości, które odgrywają szczególnie doniosłą rolę i które ceni się bardziej niż inne. Stanowią one o istocie i specyfice kultury3. Według Wandy Skowron, wieloletniego dyrektora centralnej biblioteki PTTK im. Kazimierza Kulwiecia w Warszawie, idea krajoznawstwa, aby zaistnieć wymiernie potrzebuje oparcia w ruchach społecznych, a kiedy je uzyska, staje się nośnikiem wartości, które w określonym czasie historycznym są niezbędne jednostkom i społecznościom do rozwoju oraz ochrony tychże wartości. Przez tę prawidłowość krajoznawstwo samo staje się wartością4.

Krajoznawstwo polskie, głęboko zakorzenione w życiu społeczeństwa polskiego XIX wieku, uzyskało organizacyjne ramy dzięki ruchom społecznym i sprzyjającym okolicznościom jakie zaistniały w zaborze rosyjskim w wyniku rewolucji 1905 roku.

W roku 1906, po wielu staraniach zatwierdzony został statut Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego, zwany wówczas Ustawą PTK5. W ten sposób krajoznawstwo zafunkcjonowało w społeczeństwie polskim i Królestwie Kongresowym w sposób oficjalny. Szybki rozwój organizacyjny i liczbowy PTK przyczynił się do podjęcia inicjatywy, mającej na celu dostarczenie członkom Towarzystwa organu prasowego, umożliwiającego pogłębianie wiedzy na temat krajoznawstwa i informującego o życiu organizacji.

W okresie toczącej się dyskusji nad kształtem wydawnictwa, zastanawiano się nad jego nazwą i znakiem graficznym, mającym ozdobić okładkę. Wydawnictwu które zaczęło ukazywać się od 1 stycznia 1910 roku nadano tytuł "Ziemia". W winiecie tygodnika znalazły się otwarte drewniane wrota. Czytelnikom ukazywał się przez nie krajobraz, powszechnie kojarzony z ziemią rodzinną6. W ten sposób krajobrazowi nadano szczególny sens. Dookreślał on wyraz "Polskie", który występował wprawdzie w nazwie Towarzystwa (PTK), co było wielkim sukcesem jego twórców, ale dla wielu osób odnosił się do istniejącego wówczas w ramach Cesarstwa Rosyjskiego, Królestwa Polskiego. "Ziemia" łączyła wszystkich Polaków zamieszkujących na ziemiach polskich pod zaborami. Ukazujące się w niej artykuły odnosiły się do Królestwa Polskiego i ziem historycznie i geograficznie z nim związanych. Prawo do upowszechniania wiedzy o kraju wynikało z zapisu przyjętego w zatwierdzonym statucie7.

Od założenia PTK pojęcia krajobraz i krajoznawstwo nabrały na ziemiach polskich szczególnego znaczenia. Polskie Towarzystwo Krajoznawcze skupiło w swoich szeregach wybitnych przedstawicieli ówczesnego społeczeństwa. Prezesem został Zygmunt Gloger, znany wówczas autor Encyklopedii Staropolskiej i doświadczony wędrownik, wiceprezesem Kazimierz Kulwieć, nauczyciel i przyrodnik - wkrótce redaktor naczelny "Ziemi", a sekretarzem Aleksander Janowski, autor poczytnego przewodnika zatytułowanego "Wycieczki po kraju".

Wróćmy ponownie do Encyklopedii Popularnej PWN, aby przywołać z niej definicję pojęcia krajobraz: krajobraz to fizjonomia powierzchni ziemi lub jej części - synteza wszystkich elementów przyrodniczych (głównie: rzeźby terenu, wód, warunków klimatycznych, świata roślinnego i zwierzęcego) i działalności ludzkiej; rozróżnia się krajobraz naturalny (przyrodniczy) i przeobrażony (kulturowy, antropogeniczny, gospodarczy)8.

Tak zdefiniowany krajobraz wciąż twórczo inspiruje przedstawicieli różnych dyscyplin nauki i wszystkich wrażliwych na jego piękno. Podziwianie krajobrazu pojawia się także jako cel podróży przy wyborze tras wycieczek, przez co w turystyce krajobraz staje się elementem promocji.

Światowa Organizacja Turystyki (WTO) wyróżnia trzy zasadnicze formy turystyki:

  1. Turystykę krajową - obejmującą podróże mieszkańców po własnym kraju;
  2. Turystykę przyjazdową - obejmującą przyjazdy do danego kraju osób stale mieszkających za granicą;
  3. Turystykę wyjazdową - obejmującą wyjazdy mieszkańców danego kraju za granicę9.

Współcześnie w związku z rozwojem środków transportu nie brakuje w Polsce (także wśród krajoznawców) zwolenników rozszerzania pojęcia krajoznawstwo na poznawanie innych krajów świata, przy czym związki te mogą mieć różny charakter. Łączenie krajoznawstwa z poznawaniem świata (światoznawstwem), ze względu na głęboko zakorzenione związki tego pojęcia z krajem ojczystym napotyka czasem na opór ze strony większości krajoznawców10. Takie rozumienie krajoznawstwa nie oznacza zamykania się, ograniczania do zainteresowania własnym krajem, ani kształtowania stosunku niechęci do świata. Krajoznawcy chętnie podróżują za granicę; doceniają i upowszechniają piękno widoków, podziwianych na trasach wędrówek, wykazując jednocześnie szczególne przekonanie o niepowtarzalności i przywiązanie do krajobrazów ojczystych.

Turystyka upowszechniana przez polskie organizacje turystyczne i wybitnych przedstawicieli krajoznawstwa polskiego, łączyła od początku wędrówkę z ochroną przyrody i zabytków oraz umiejętnym kształtowaniem krajobrazu. Niezmiernie ważne było uwrażliwianie na jego piękno i niepowtarzalność np. w PTK w myśl hasła "poznaj swój kraj".

Warto zwrócić uwagę, że używane obecnie terminy turysta i turystyka pojawiły się i zostały upowszechnione dopiero w XIX wieku11, choć ich pochodzenie łączy się z XVII wiecznym określeniem "Grand Tour" odnoszącym się do podróży młodych Anglików na kontynent12. W tamtym czasie po Europie podróżowała młodzież z rodzin szlacheckich i dobrze sytuowanych rodzin mieszczańskich w celach poznawczych i dla rozrywki. Osoby, które w tych podróżach uczestniczyły ceniono po powrocie w ich środowisku. W wydanej w 1838 roku książce Stendhala (Henri Beyle) "Memoires d?um touriste"13, przedstawiony został młody człowiek poszukujący sensu życia w wędrówkach po świecie. Podróże te odbywał wyłącznie dla przyjemności a ich celem było przeżycie ciekawych wrażeń. Od tamtego czasu pojęcie i zakres turystyki wciąż ewoluują. Największe zmiany przypadają na XX wiek, w związku ze wzrostem ilości czasu wolnego, zamożności i świadomości społeczeństw, rozwojem środków transportu oraz ułatwieniami w międzynarodowym ruchu osobowym, które są częścią składową szeroko rozumianego rozwoju cywilizacyjnego14.

Cytowaną obecnie definicją turystyki jest definicja szwajcarskiego ekonomisty Waltera Hunzikera. Twierdzi on, że "turystyka to zespół stosunków i zjawisk, wynikających z podróży i pobytu osób przyjezdnych, o ile nie następuje w związku z tym osiedlenie się i podjęcie pracy zarobkowej"15.

Krzysztof Przecławski, socjolog turystyki stwierdza, że turystyką - w szerokim znaczeniu - jest całokształt zjawisk ruchliwości przestrzennej związanych z dobrowolną, czasową zmianą miejsca pobytu, rytmu i środowiska życia oraz z wejściem w styczność osobistą ze środowiskiem odwiedzanym (przyrodniczym, kulturowym, bądź społecznym) (Przecławski 1978 r.)16. Według Przecławskiego turystyka jest równocześnie zjawiskiem psychologicznym, społecznym, ekonomicznym, przestrzennym i kulturowym np. jest zjawiskiem przestrzennym - pod jej wpływem zmienia się krajobraz, dla jej potrzeb opracowuje się plany zagospodarowania przestrzeni, buduje drogi, linie kolejowe, lotniska. Tworzy się tzw. infrastrukturę turystyczną17.

Nie ulega wątpliwości, że turystyka i jej rozwój wymagają podejmowania działań mających na celu ochronę cech krajobrazu podkreślających jego wyjątkowość. Dlatego niezbędne jest upowszechnianie wiedzy i stałe podnoszenie wrażliwości estetycznej społeczeństwa.

Przez wiele lat na gruncie polskim, ważnymi podmiotami upowszechniającymi wiedzę o kraju i ochronie przyrody były organizacje społeczne: Polskie Towarzystwo Tatrzańskie, Polskie Towarzystwo Krajoznawcze, Liga Ochrony Przyrody, Polskie Towarzystwo Turystyczno-Krajoznawcze i inne.

Pomysłodawcą utworzenia Ligi Ochrony Przyrody w roku 1928 był profesor Władysław Szafer. Współorganizował ją z nim m.in. wymieniony wcześniej Aleksander Janowski. Po latach, odnosząc się do zasług Janowskiego w dziedzinie ochrony przyrody, Szafer pisał : "Ochrona przyrody w Polsce wyrosła ideowo na gruncie przygotowanym przez krajoznawstwo i z niego wywiodła swój wątek organizacyjny w roku 1919...".

Istnieje wiele związków łączących krajobraz, turystykę i krajoznawstwo. Krajoznawstwo będąc ruchem społecznym, łączy ludzi, którym bliskie jest poznawanie kraju ojczystego (lub regionu). To poznawanie, podejmowane najpierw w sposób niezorganizowany, a następnie w gronie członków i sympatyków organizacji turystyczno-krajoznawczych, związane jest od początku z myślą, która legła u podstaw ruchu. Dzięki umiejętnościom założycieli i ich następców, możliwe było rozwijanie w każdym czasie inicjatyw mających na celu zachowanie rodzimych zasobów przyrodniczych i kulturowych. Podejmując ten temat warto odnieść się do jeszcze jednego pojęcia. Jest to pojęcie tzw. produktu turystycznego, obecne dziś i popularne w różnych rozważaniach dotyczących turystyki i jej rozwoju. W ostatnim czasie coraz częściej żywo rozwijającą się w Polsce turystykę, wiąże się z gospodarką turystyczną lub przemysłem turystycznym, który w określonych warunkach może generować nowe miejsca pracy. Właśnie na gruncie gospodarki turystycznej, usługi i produkty sprzedawane turystom, traktuje się jako produkty turystyczne.

Dziś zwiększający się ruch turystyczny, niesie ze sobą szereg zagrożeń dla mieszkańców terenów najliczniej odwiedzanych i środowiska naturalnego. Zagrożenia te dotyczą w szczególności szeroko rozumianego krajobrazu, jego zasobów przyrodniczych i kulturowych. Wyciągając wnioski z wielu doświadczeń w turystyce światowej, specjaliści różnych dziedzin wiele miejsca poświęcają tzw. zrównoważonemu rozwojowi turystyki, a więc działaniom gwarantującym zachowanie środowiska i tradycyjnych wartości, umożliwiających harmonijny rozwój, zwłaszcza uboższym regionom18. Idea zrównoważonego rozwoju zyskuje coraz większą liczbę zwolenników.

Turystyka jest zjawiskiem przestrzennym i jednocześnie społecznym. Na początku lat 70-tych XX wieku profesor Kazimierz Libera do programu kierowanego przez siebie Międzynarodowego Ośrodka Studiów Wyższych nad Turystyką w Turynie wprowadził m.in. zajęcia z psychologii i socjologii turystyki. Od tego czasu socjologia turystyki doczekała się "prawa obywatelstwa" w wielu krajach. Prowadzone są badania empiryczne i ukazało się wiele publikacji z tego zakresu19. Badania wykazują, że rozwijająca się turystyka ma wpływ zarówno: na środowisko, osoby uczestniczące w podróżach i na mieszkańców terenów odwiedzanych.

W roku 1994 opracowany został dla potrzeb rządu polskiego przez firmę Arthur D. Little, Plan Rozwoju Krajowego Produktu Turystycznego. W części planu dotyczącej długoterminowej strategii rozwoju turystyki (1995 - 2004)20, przedstawione zostały zadania, których realizacja ma przyczynić się do rozwoju turystyki w Polsce, jako zjawiska ekonomicznego. Należy do nich m.in. zwiększenie znaczenia istniejących produktów turystycznych i tworzenie nowych.

Tworzenie nowych produktów turystycznych i zwiększenie znaczenia istniejących, poprzez np. aktywną promocję, wiąże się ze zmianą dotychczasowego wpływu turystyki na środowisko. Wpływ ten jest różny i zależy od poziomu rozwoju obszarów, na których turystyka się rozwija. Innego znaczenia nabiera w środowisku rozwiniętym, a innego w mniej rozwiniętym; w miejscowości turystycznej, w której żywo rozwija się rynek turystyczny i na obszarze gospodarczo zacofanym21.

Nie ulega wątpliwości, że rozwój turystyki na każdym etapie rozwoju obszarów, nie powinien dokonywać się kosztem degradacji środowiska przyrodniczego a działania zmierzające do ochrony powinny również uwzględniać potrzeby rozwijającej się turystyki22.

Przykładem wychodzenia naprzeciw wyzwaniom współczesności mogą być działania podejmowane przez rady naukowe i dyrekcje parków narodowych np. poleskiego i roztoczańskiego. Dotyczy to m.in. stałego uwrażliwiania na problemy, jakie przynosi ze sobą w sferze społecznej i krajobrazu rozwijający się ruch turystyczny.

Wydaje się, że podobnie jak przed 100 laty, w początkach rozwijającego się ruchu turystyczno-krajoznawczego na ziemiach polskich, potrzebna jest edukacja społeczeństwa. Istotne jest upowszechnianie wiedzy o kraju, regionie i miejscu zamieszkania. Ważną rolę mogą tu nadal odgrywać krajoznawcy - regionaliści oraz organizacje społeczne i pozarządowe. Przekazywana wiedza, powinna przyczyniać się do tworzenia więzi i kształtowania postawy szacunku do własnego krajobrazu kulturowego.

Należy odróżniać pojęcie krajoznawstwa i krajobrazu jako wartości, od rynkowego pojęcia produktu turystycznego ukształtowanego dla potrzeb i rozwoju gospodarki turystycznej. Według twórców, współtwórców i promotorów produktu turystycznego - turysta jest i powinien być postacią pierwszoplanową. Szczególnie ważne jest jego zadowolenie, spełnienie jego oczekiwań23. W takim kontekście niezbędne jest współdziałanie świata nauki, organizacji społecznych i specjalistów wielu dziedzin nad tym, aby kształtowanie turystycznego rozwoju regionu przebiegało w harmonii z miejscową społecznością, przyrodą i krajobrazem24.


Wanda Skowron - wycinanka

Przypisy

  1. Janowski A. Idea i praca krajoznawcza, Warszawa 1928.
  2. Encyklopedia Popularna PWN 1997, str. 409.
  3. Dyczewski L. Trwałość i zmienność kultury polskiej, Lublin 2002, str. 8.
  4. Skowron W. Krajoznawstwo jako nośnik wartości i wartość, "Barbakan" Czasopismo turystyczno-krajoznawcze Mazowsza, Warszawa 1999, str. 6.
  5. Ustawa PTK 1906.
  6. Ziemia 1910, nr 1, str. 1.
  7. Statut PTK 1906 str. 1.
  8. Encyklopedia popularna PWN 1997, s. 409.
  9. Podstawowe definicje i klasyfikacje w statystyce turystyki. Instytut Turystyki, Warszawa 1992 str. 13.
  10. Uczestnicy Kongresu Krajoznawstwa Polskiego "Gniezno 2000", po przeprowadzonym głosowaniu uznali, że umieszczenie w przesłaniu Kongresu terminu krajoznawstwo (bez światoznawstwa), jest wystarczające dla właściwego rozumienia tego słowa. w: V Kongres Krajoznawstwa Polskiego. Krajoznawstwo źródłem tożsamości narodowej. Przesłanie..., Ziemia 2000, str. 355.
  11. Pilotaż wycieczek zagranicznych , Kraków 1998, str. 7.
  12. Tamże, str. 7.
  13. Kulczycki Z. Zarys historii turystyki w Polsce. SiT. Warszawa 1997, str. 18.
  14. Burzyński T. Kierunki rozwoju Turystyki w: Kongres Turystyki Polskiej. Turystyka szansą rozwoju kraju (materiały pokongresowe). Warszawa 1996 str. 45.
  15. Hunziker W. Le tourism social, Bern 1951, str. 1.
  16. Przecławski K. Społeczne, kulturowe i wychowawcze funkcje turystyki w: Kongres Turystyki Polskiej. Warszawa 1996, str. 137.
  17. tamże, str. 137.
  18. Łopaciński K. Rozwój produktu turystycznego w Polsce w: Kongres Turystyki Polskiej. Turystyka Szansą Rozwoju Kraju. Materiały Pokongresowe. Warszawa 1996, str. 67.
  19. Przecławski K., "Ziemia" 1982, str. 218.
  20. Plan Rozwoju Krajowego Produktu Turystycznego. Raport końcowy. Tom I. Strategia Rozwoju Krajowego Produktu Turystycznego, UKFiT, Warszawa 1994.
  21. Vukonić B., Społeczne i kulturotwórcze funkcje turystyki, w: Kongres Turystyki Polskiej... Warszawa 1996, str. 334.
  22. tamże, Liszewski St. Rola środowiska przyrodniczego i kulturowego w rozwoju turystyki w Polsce, str. 115.
  23. Piotrowski J.P., Tekieli B. Tworzyć produkt turystyczny, w: Turystyka w gminie i powiecie, Warszawa 2003.
  24. Mówi o tym m.in. Deklaracja Berlińska (7.03.1997) "Różnorodność biologiczna i zrównoważona turystyka", materiały szkoleniowe PTTK, ZG PTTK, Warszawa 1998 str. 16.

Sprawdź nasz XHTML 1.0!
Strona Komisji Historii i Tradycji Zarządu Głównego Polskiego Towarzystwa Turystyczno-Krajoznawczego.
© Wszelkie prawa zastrzeżone.