Strona główna

Sprawy bieżące

Więcej o nas

Prezentacje

druki

Kontakt

Janina Barbara i Zbigniew Twarogowie

Początki krajoznawstwa
na Wyżynie Krakowsko-Częstochowskiej

...Ziomkowie! Obce zwiedzający kraje, co własnej ziemi nie znacie, przybywajcie w okolice Ojcowa, Pieskowej Skały, Pilicy... Są tu, jak w Helwecji, rozkoszne doliny, są zamki jak nad Elbą i Renem...
Roman Hubicki, właściciel Smolenia - 1828 r.
(Hubicka 1932)

Wstęp

Krajoznawstwo to wszechstronne poznawanie własnego kraju, bądź jego części, zdobywanie o nim wiedzy i jej pogłębianie (Lipniacki 1985; Orłowicz 2000). Przedmiotem poznawania są walory kraju - przyrodnicze i kulturowe, na różnym poziomie wiedzy. Czy krajoznawstwo w tym ujęciu jest nauką? M. Orłowicz stwierdza, że ...jeżeli nie jest nauką, to jest kwintesencją, a raczej popularyzacją innych nauk. Natomiast W. Lipniacki uważa, że krajoznawstwo (...) korzysta z różnorodnych dyscyplin naukowych, dokonuje ich integracji i sprowadza do konkretnych terenów, miejsc, przedmiotów itp., czyniąc je bardziej przystępnymi i zrozumiałymi.

Krajoznawstwo rozpatrywane w sensie historyczno-funkcjonalnym jest inaczej rozumiane. Sięga czasów Komisji Edukacji Narodowej, a szczególnego znaczenia nabrało w okresie rozbiorowym. Wówczas sens słowa "krajoznawstwo" oznaczało nie tylko poznawanie kraju, to również, a może przede wszystkim stanowiło "klucz" do wzbudzania uczuć do rozdartej zaborami Ojczyzny, fundament patriotyzmu. W tym znaczeniu słowo "krajoznawstwo" nie występuje w innych językach, staje się ideologią, która jak pisze Aleksander Janowski (1866-1944) - nie daje się swoim współwyznawcom zestarzeć, trzyma ich u warsztatu pracy, pobudza do czynu, porywa w sfery ideału i ofiary.

rycina
Ryc. 1. Odznaka Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego. [w:] Ziemia, 1947, nr 5, s. 115

Takie zrozumienie krajoznawstwa było wyznacznikiem działania dla wielu miłośników ziemi ojczystej, z których czołowe miejsce zajmuje wspomniany A. Janowski, jeden z głównych inicjatorów powołania w zaborze rosyjskim w 1906 r. Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego (PTK), gdzie przymiotnik "Polskiego" występuje od samego początku. Również odznaka PTK zawierała elementy o znaczeniu ideologicznym, a także o zespoleniu ziem polskich, wówczas podporządkowanych formalnie trzem zaborcom. Centralną częścią odznaki (ryc. 1), projektowanej przez Mikołaja Wisznickiego, jest zamek w Ogrodzieńcu, zaś herby trzech miast, w trzech zaborach: Kraków - Poznań - Warszawa, łączą wokół zamku obręcze, symbolizujące ich nierozerwalność. Zamek w Ogrodzieńcu (ryc. 2, 3) to miejsce, gdzie A. Janowski został "natchniony" krajoznawstwem, jako ideologią, którą należy szerzyć w polskim społeczeństwie. Nazwa i odznaka Towarzystwa, była na ówczesne czasy, znaczącym osiągnięciem, trudnym do zrozumienia, gdy zna się, choćby pobieżnie, sytuację społeczno-polityczną w zaborze rosyjskim.

rycina
Ryc. 2. Zamek Ogrodzieniec. Rys. J. Ceglińskiego. [w:] Księga Świata, 1853-1854, cz. II, po str. 352
rycina
Ryc. 3. Tablica pamiątkowa na zamku Ogrodzieniec wmurowana w 60. rocznicę powstania PTK. Fot. J. Partyka

Słowa A. Janowskiego: Przez poznanie do umiłowania - przez umiłowanie do czynów niezwykłych, zawierają pełną treść i sens ideologiczny krajoznawstwa dla PTK (także dla Towarzystwa Tatrzańskiego (TT), a od 1919 r. Polskiego Towarzystwa Tatrzańskiego (PTT). Jest również wyznacznikiem podstawowej działalności, powstałego w 1950 r. z połączenia obu towarzystw, Polskiego Towarzystwa Turystyczno-Krajoznawczego (PTTK).

Ciąg dalszy...


Sprawdź nasz XHTML 1.0!
Strona Komisji Historii i Tradycji Zarządu Głównego Polskiego Towarzystwa Turystyczno-Krajoznawczego.
© Wszelkie prawa zastrzeżone.