Strona główna

Sprawy bieżące

Więcej o nas

Prezentacje

druki

Kontakt

Janina Barbara Twaróg

Kierunki kształcenia krajoznawczego
w Polski Towarzystwie Krajoznawczym
- 1918-1950
ze szczególnym uwzględnieniem działalności
Kół Krajoznawczych Młodzieży Szkolnej

W powstałym w 1919 r. Oddziałe Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego w Krakowie utworzono również Sekcję Kół Krajoznawczych Młodzieży Szkolnej, powierzając jej prowadzenie Leopoldowi Węgrzynowiczowi. Zainteresowanie młodzieżą przez działaczy PTK sięga już 1907 roku, jednak - jak podaje Wanda Skowron w opracowaniu "Jeszcze wcześniej..."- ...praca wśród młodzieży rozpoczęła się ... ...w 1907 r. ukryta w półcieniach półjawności. Powołana w Krakowie Sekcja KKMS, jak i same Koła KMS, miały już jawną formę organizacyjną z przemyślanymi sposobami i metodami działalności. Założeniem generalnym było wdrażanie młodzieży do samodzielnej pracy krajoznawczej, krzewienie zasad ochrony zabytków, przyrody i dzieł ...pracy ludzkiej..., przede wszystkim wśród rówieśników. [protokół z pierwszego posiedzenia w sprawie tworzenia Kół Krajoznawczych Młodzieży Szkolnej (KKSM) ORLI LOT 1920 nr 1).

Sekcja utrzymywała łączność z KKSM w szkołach średnich w rejonie krakowskim, inspiro-wała powstawanie nowych, organizowała odczyty naukowców, kursy dla przewodników, przy-gotowywała tematy prac krajoznawczych itp.

Starano się przygotować młodzież do pracy w terenie organizując m. in. 3-tygodniowe kursy kartograficzne, sporządzania planów i kreślenia map. Działalność Kół zyskała poparcie Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego oraz Kuratoriów Okręgów Szkolnych w całym kraju.

Ważnym organem pracy sekcji z Kołami stał się założony w Krakowie 09.03.1920 r. MIESIĘCZNIK KRAJOZNAWCZY dla MŁODZIEŻY, od 3-go numeru noszący nazwę ORLI LOT z mottem Wincentego Pola ...Wyleć ptakiem z swego gniazda, Miłać będzie taka jazda... Redaktorem naczelnym został Leopold Węgrzynowicz (z krótkimi przerwami, do roku 1950). Zamieszczano w nim wskazówki organizacyjne i wzorcowe artykuły pisane przez naukowców różnych dyscyplin, a od 1923 r. drukowano opracowania młodzieży wykonywane w miejscu zamieszkania, a także materiały pozyskane w czasie wakacyjnych obozów krajoznawczych, sprawozdania z pracy Kół.

Istotną od strony organizacyjnej sprawą było powołanie 19.03.1920 r. przez Radę Główną PTK w Warszawie Komisji Kół Krajoznawczych Młodzieży Szkolnej PTK z siedzibą w Krakowie, powierzając jej przewodniczenie L. Węgrzynowiczowi oraz utrzymywanie łączności z Kołami w całym kraju.

W 1931 r. Komisja KKMS zorganizowała 4-tygodniowy kurs dla nauczycieli szkół powszechnych z całej Polski i wydała specjalny Biuletyn poświęcony sprawom krajoznawczym i organizacyjnym.

Przeglądając roczniki ORLEGO LOTU i ZIEMI można zorientować się jak różne szkolenia krajoznawcze organizowane były przez Komisję KKMS i inne jednostki PTK, m. in. Zrzeszenia Krakowskich Kół KMS, które rozpoczęło działalność w 1933 r. w swojej świetlicy z czytelnią organizując odczyty, kursy ( kartograficzne, etnograficzne, młodzieżowych przewodników po Krakowie) instruktorskie oraz inwentaryzacyjne m in. dzielnic Krakowa, stanowiące obowiązkowe zadanie dla Kół.

Oprócz bardzo prężnie działającej Krakowskiej Komisji KKMS, zajmującej się krajoznawstwem wśród młodzieży, również Oddziały PTK organizowały różne kursy z tego zakresu dla dorosłych członków Towarzystwa.

W ZIEMI 1928 nr 2. Oddział Warszawski PTK informował o zorganizowaniu w okresie 29.11. do 15.12.1927 r. instruktorskiego kursu dla przewodników po Warszawie, który obejmował 11 godzin wykładów : historię, rozwój terytorialny, architekturę ze specjalnym zwróceniem uwagi na współczesność, metodykę wycieczek miejskich. Podano spis podstawowej literatury o Warszawie. Obowiązywały dwie wycieczki: dla zaznajomienia się z najnowszymi dzielnicami, prowadzoną przez inż. Skoczka z Wydziału Budowlanego, zwiedzania koloni w Grochowie, na Annopolu i Żolibórza oraz wycieczka metodyczna po dzielnicy staromiejskiej prowadzona przez J. Kołodziejczyka. W kursie uczestniczyło 30 osób - 15 urzędników, 7 studentów , 8 nauczycieli.

W ZIEMI 1929 nr 17 i 24 podano informację o kursach instruktorskich dla przewodników, organizowanych przez Oddział PTK w Skierniewicach i w Grudziądzu.

W ZIEMI 1930 nr 2 Oddział PTK w Pabianicach zamieścił projekt wakacyjnego kursu krajo-znawczego dla nauczycieli szkół powszechnych i średnich, a także innych osób zainteresowa-nych krajoznawstwem, które - po ich ukończeniu - mogą być wykorzystane dla szerzenia i pogłębiania idei krajoznawstwa wśród różnych kręgów społeczeństwa. Program kursu przewidywał następujące tematy :

  1. Krajoznawstwo i jego znaczenie pod względem wychowawczym i gospodarczym - 5 godzin.
  2. Metodyka badań krajoznawczych na terenie regjonu, czy powiatu. (Badania dziejów i terenu, krajoznawcze ekspedycje naukowe, rodzaj pracy, podział pracy, zbieranie okazów muzealnych, badania przejawów życia, znaczenie fotografji, zdobywanie da-nych statystycznych, ich opracowanie, poszukiwanie źródeł do opracowań, opracowanie bibliografji) - 20 godz.
  3. Budownictwo polskie - 25 godz.
  4. Ludoznawstwo (tradycje, wierzenia, mowa, pieśni, poezja, stroje, przemysł ludowy, sztuka ludowa) - 40 godzin.
  5. Muzea regionalne i krajoznawcze - 5 godz.
  6. Regionalizm i jego znaczenie w życiu społecznem, gospodarczem i sztuce - 5 godz.
  7. Organizacja wycieczek - 5 godz.
  8. Wycieczki do miejscowości historycznych, na wieś, badanie okolicy, zwiedzanie muzeów, ćwiczenia praktyczne - 15 godz. przedpołudniowych i liczne popołudniowe, oraz w dni świąteczne.

Widowiska regjonalne, śpiewanie pieśni, zebranych przez Kurs na terenie działalności Kursu. Wykłady publiczne prelegentów (propagandowe i naukowe), związane z krajoznawstwem.

Kursy winny być organizowane w miejscowościach niezbyt wybitnych pod względem etnograficznym, aby wykazać, że badania krajoznawcze mogą być owocne na wszystkich terenach kraju. Nauka na kursach bezpłatna. Słuchacze mają zapewnioną bursę. Za utrzymanie płacą słuchacze. Na miejscu czynna czytelnia z polskimi pismami krajoznawczemi, lub propagującemi regjonalizm, oraz skromna lecz zaopatrzona we wzorowe dzieła z dziedziny krajoznawstwa bibljoteka.

ORLI LOT 1933 nr 6 - zamieścił informację o odbytym w Krakowie III-cim Kursie Nauczycielskim Krajoznawczym, zatwierdzonym przez Ministerstwo Wyznań Religijnych i Oświe-cenia Publicznego, prowadzonym przez L. Węgrzynowicza w okresie od 3 do 20 lipca 1933 r. Omawiana była historia kultury, kultura współczesna w sztuce, budownictwie, technice i sporcie. Na poprzednich kursach były wykłady z geografii i przyrody, o osadnictwie i stosunkach gospodarczych.

Podobny kurs został zorganizowany na przełomie lat 1933/1934 w Krakowie przez prof. L. Węgrzynowicza (ORLO LOT 1934 nr 8). Wzięli w nim udział przedstawiciele 12 Kół KMS, łącznie 30 osób ; uczestniczyli w 15 spotkaniach, wysłuchali 12 referatów, dyskutowali na tematy w nich poruszone. Dla kursantów zorganizowano 3 wycieczki w okolice Krakowa, a dodatko-wym poszerzaniem wiedzy krajoznawczej była lektura ORLEGO LOTU i czasopism ...Kącik Krakowa... oraz redagowanego przez siebie ...Kaczego Lotu... Gośćmi kursu byli członkowie Koła KMS przy Seminarium Żeńskim w Wadowicach oraz w Wieliczce - 7 kursantów odpowiedziało na inicjatywę Akademickiej Sekcji Szpitalnej i odwiedziło ze świąteczną szopką wszystkie od-działy szpitala św. Łazarza w Krakowie.

Zachowane informacje przedstawiają różne sposoby szerzenia wiedzy krajoznawczej wśród młodzieży, dorosłych członków Towarzystwa oraz społeczeństwa.

WAKACYJNA OBOZY KRAJOZNAWCZE

Kształcenie młodzieżowych instruktorów

Za prekursorkę wakacyjnych obozów krajoznawczych dla członków Kół KMS można uważać prof. Helenę Czapelską, geografa, prof. gimnazjalnego, opiekunkę Koła KMS przy Państwowym Seminarium Żeńskim w Żywcu. W Kole, pod jej kierunkiem, seminarzystki zajmowały się etnografią Żywiecczyzny, zbierały materiał do Słownika Geograficznego z 33 wsi, za co otrzymały podziękowanie od prof. Stanisława Arnolda z Uniwersytetu Warszawskiego. Po likwidacji Państwowego Seminarium Nauczycielskiego Żeńskiego w Żywcu w czerwcu 1936 r. zbiory krajoznawcze Koła stały się bazą dla Muzeum Ziemi Żywieckiej, otwartego w tymże roku w październiku.

Aby poszerzyć wiedzę krajoznawczą seminarzystek H. Czapelska zaproponowała zorganizowanie obozu krajoznawczego instruktorskiego wg własnego programu, który przewidywał:

  • poznanie okolicy poprzez wędrówki piesze, o których tak pisała Stanisława Niemcówna, geograf, prof. gimnazjalny (ORLI LOT 1921 nr 1): wycieczki uczą młodzież kultury, wyrabiają karność, umiejętność życia w gromadzie, oszczędność czasu, punktualność, samodzielność, szacunku dla spotykanych ludzi.
  • zbieranie wiadomości wg przemyślanych i opracowanych uprzednio kwestionariuszy, w których zawarte wiadomości posłużą jako materiał porównawczy i wymienny dla młodzieży z innych stron Polski, dostarczą materiału do badań naukowych.
  • obserwacje klimatyczno-meteorologiczne m. in. ...górowanie słońca przy pomocy gnomonu

Za bardzo ważne - uważała - wychowanie obywatela, dla którego dobro Rzeczypospolitej jest najważniejszym celem, postępowanie zgodne z zasadami moralnymi, przestrzeganie prawdomówności, szacunku dla starszych i obrona starszych, poczucie odpowiedzialności za czyny jednostki i zbiorowości, konieczność pracy zbiorowej dla ogólnego celu.

Wg H. Czapelskiej wskazane byłoby założenie obozu w leśniczówce, szkole, w oficynach dworskich, gdyż polskie lata bywają wilgotne, deszczowe, więc obozowiska leśne, namiotowe nie są korzystne. Miejsca obozowe w leśniczówkach czy oficynach dworskich mogłyby być wy-korzystywane również jako etapowe przy obozach wędrownych. W obozowych zajęciach pomocne byłyby mapy w skali 1:75 000 lub 1:100 000, kompasy, taśma miernicza, klinometr, młotki geologiczne do rozpoznawania jakości materiału skalnego i chociaż skromna literatura o terenie obozu i krainy geograficznej oraz aparat fotograficzny. Aby podnieść splendor obozu i dla za-akcentowania jego krajoznawczego charakteru w jadalni, obok sztandaru i godła państwowego, powinna znaleźć się odznaka krajoznawcza.

W ORLIM LOCIE 1933 nr 6 Komisja Kół Krajoznawczych Młodzieży Szkolnej informowała o obozie instruktorskim w Sopotni Małej, organizowanym od 3 do 16 lipca 1933 r., prowadzonym przez Helenę Czapelską. Pobyt w obozie miał kosztować 30 zł, w tym dwie wycieczki - na Pilsko i Babią Górę. Zgłoszenia należało kierować na adres: Kraków, ul. Oleandry 4 - w terminie do 14 czerwca.

Helena Czapelska wraz z absolwentką, Anną Ostrowską, prowadziła ten pierwszy obóz, o którym tak napisała Jadwiga Stankiewicz: ...Mieszkałyśmy w szkole, skąd każdego dnia wyruszałyśmy w teren z określonym zadaniem: zbieranie wyrazów gwarowych, gadek i wierszy, pieśni ludowych oraz rysowanie ciekawych elewacji domów, mebli, rzeźb, haftów, wyrobów z gliny, drzewa i bibuły. Wieczorem urządzałyśmy ogniska z programem artystycznym dla miejscowej ludności, które rozpoczynałyśmy pieśnią krajoznawczą, zaczynającą się "Kto chce żyć wesoło, mile spędzać czas. Niech się krajoznawstwem z nami zajmie wraz..." (Dzieje Państwowego Seminarium Nauczycielskiego Żeńskiego im. Marii Konopnickiej w Żywcu - 1923-1936 - Karta Groni 1991 nr XVI).

O kolejnym obozie instruktorskim dla dziewcząt w 1935 r. w Szaflarach, prowadzonym przez H. Czapelską, informował ORLI LOT 1934 nr 5. Przewidywano koszt 35 zł, czas trwania od 1 do 21 lipca 1935 r.; zgłoszenia należy kierować: prof. Helena Czapelska, Gimnazjum w Gorlicach.

Celem obozu było wykonanie zdjęć fotograficznych terenu, określenie rodzaju osiedla, typu zabudowań, stosowanych materiałów, typów dachów i rodzaje ich pokrycia, rodzaju studzien i piwnic, pomiar głębokości fundamentów oraz zastosowanego w tym celu materiału (np. czy miejscowy materiał skalny). Za konieczne do badań wskazano: stolik mierniczy celownik, alidadę, taśmę mierniczą. Prace miały ułatwić kwestionariusze opracowane przez:

  • Politechnikę Warszawską o architekturze wsi - elewacje frontowe i szczytowe chat, najstarszej i najmłodszej,
  • prof. Arnolda z Uniwersytetu Warszawskiego, dotyczący Słownika Geograficznego - nazwy osiedli, okolicznych gór i wzniesień, rzek i strumieni, łąk i lasów oraz dane związane z historią osiedla,
  • prof. Moszyńskiego z Uniwersytetu Jagiellońskiego - kultura duchowa, astronomia, meteorologia ludowa, rachuba czasu, medycyna ludowa, wierzenia, czary, a także instru-menty ludowe, pieśni i strój góralski.

Zakładano, że uczestnicy nabędą umiejętność samodzielnej pracy m. in. przez prowadzenie wywiadów z gospodarzami o życiu wsi itp.

W prowadzeniu obozu H.Czapelskiej pomagały absolwentki seminarium, jej uczennice: Kazimierza Bielewiczówna, Antonina Czulakówna, Maria Zuziakówna oraz instruktorki Jadwiga Stankiewiczówna i Anna Szczotkówna, również z Seminarium żywieckiego (brak informacji od kiedy były instruktorkami). Uczestniczkami obozu były uczennice z różnych miejscowości w Polsce i różnych szkół średnich z : Kościerzyny - 1, Mławy - 1, Poznania - 1, Lublina - 2, Krakowa z dwóch gimnazjum - 8, Żywca - 4, Gorlic - 5 oraz Albina Bielewiczówna , nauczycielka z Żywca. W archiwum prywatnym L. Węgrzynowicza (Biblioteka Centralna PTTK - Warszawa) zachowało się ...Zestawienie uczestniczek witających sztandar...w poszczególnych dniach obozu z ciekawą uwagą : ...dnia 17, 18 i 19 powitania sztandaru nie było z powodu wylewu Dunajca... Zestawienie jest również informacją do jakich szkól i w jakich miejscowościach w Polsce uczęszczały uczestniczki obozu (załącznik 1).

W czasie obozu w Szaflarach (1934 r.) miała miejsce duża powódź - zdaniem kierowniczki - młodzież , w czasie jej trwania, zdała egzamin wielkiej dojrzałości i posłuszeństwa. Obóz spotkał się z dużą życzliwością miejscowej społeczności i Mleczarni w Szaflarach. W ORLIM LOCIE 1935 nr 2 ukazały się opracowania uczestniczek obozu, m. in. dotyczące położenia Szaflar, wnętrza chat (z rysunkami(, nazw gwarowych sprzętów, opisu strojów, instrumentów muzycznych. Tam również zamieszczono sprawozdanie z zajęć społecznych, np. z opieki nad miejscowymi dziećmi (30-40) oraz program spotkań przy ognisku.

Obozy dla chłopców zapoczątkował w 1934 r. Piotr Galas, filolog, profesor gimnazjalny w Bochni, założyciel w 1921 r. Koła KMS przy Gimnazjum i Liceum Męskim w Bochni. Członkowie prowadzonego przez niego Koła byli wielokrotnie nagradzani za opracowania kwestionariuszy tematycznych, za obserwacje meteorologiczne, za cenny dla Muzeum Geologicznego w Krakowie zbiór odłamków eratyków itp.

Obóz 4-ro tygodniowy (lipiec-sierpień 1934 r.) został zorganizowany w Jurgowie na Spiszu, sekretarzem był Czesław Blajda, absolwent bocheńskie-go liceum, a uczestniczyło 28 chłopców z różnego typu szkół średnich oraz student z II-go roku Politechniki Krakowskiej. Pochodzili z: Chorzowa - 3, Częstochowy - 2, Jasła - 4 Krakowa - 5. Lidy - 1, Łowicza - 1, Łucka - 3, Opatowa - 1, Piotrkowa - 2, Warszawy - 1, Wilna - 1, Żnina - 1, Żywca - 2. Byli to uczniowie roczników 1914-1922 (ORLI LOT 1935 nr 5) Instruktorami na obozie byli Leszek Hajdukiewicz i Anna Kutrzebianka z U.J. Dokumentację obozu stanowiło 60 fotografii oraz wiele rysunków. Obóz wizytował i odczyt wygłosił Tadeusz Seweryn. Dwaj uczniowie z Żywca - Józef Nowak i Rudolf Wolny - za zebranie najobfitszych materiałów dotyczących obrzędów i zwyczajów ludowych, otrzymali dyplomy instruktorskie, a Czesław Blajda pochwałę za sumienne prowadzenie dziennika obozowego. Materiały krajoznawcze, zgromadzone podczas obozu, prezentowane były na zakończenie w sali jadalnej. Ośmiu uczestników obozu, po jego zakończeniu, wybrało się na wycieczkę do Morskiego Oka, pozostali, w drodze powrotnej, zwiedzili Kraków, w tym przede wszystkim Wawel.

ORLI LOT 1935 nr 5, 6, 7-8 informował o obozie na Wileńszczyźnie prowadzonym przez prof. Zofię Domaniewską oraz o obozach krakowskich w Jurgowie - męskim 15-dniowym w lipcu i żeńskim, 20-dniowym, zakończonym w sierpniu.

ORLI LOT 1937 nr 5 odnotował zorganizowanie obozu dla 35 chłopców w Podegrodziu k/Starego Sącza, którym kierował prof. Józef Staśko z Jasła. Zajęcia na obozie prowadziły instruktorki - mgr Anna Kutrzebianka (historia), mgr Helena Konopczyńska (historia sztuki), Maria Łańcucka (nauki przyrodnicze). Brak jest informacji kiedy uzyskały dyplomy instruktor-skie. Plonem obozu było kilka życiorysów mieszkańców Podegrodzia. Dyplomy instruktorskie otrzymali uczniowie Gimnazjum i Liceum w Żywcu - Leon Biegun i Ferdynand Szumlas ( J.Nowak Garść wspomnień... - Karta Groni 1993).

W 1937 r. prof. Piotr Galas prowadził 21-dniowy instruktorski obóz krajoznawczy dla 30 chłopców w Pogrzebieniu k/Rybnika (w budynku 00 Salezjanów). Instruktorem obozowym był Józef Nowak z Żywca (dyplom otrzymał na obozie w Jurgowie w 1934 r.).

W ORLIM LOCIE 1937, nr 5, a także w ZIEMI nr 6, jest informacja o obozie instruktorskim dla 27 uczennic w Kurozwękach, który prowadziła Jadwiga Klimaszewska, asystentka U.J. Z kolei w ZIEMI 1938 nr 3 jest notatka o obozie w Gibach (pow. suwalski), dla 30 dziewcząt. Zalecano, aby każde Kolo wytypowało przynajmniej jednego uczestnika - dobrze spisujący się na obozie otrzymywali ulgi w opłatach za utrzymanie lub zwrot kosztów przejazdu.

3-tygodniowy obóz krajoznawczy w Augustowie anonsowany był w ORLIN LOCIE 1937 nr 5 ,który organizowała Komisja Kół KMS w dniach 3 do 24 lipca dla młodzieży szkół średnich, a założeniem było:

  • zapoznanie uczestniczek ze wszystkimi dziedzinami pracy krajoznawczej i rozbudzenie głębszego nimi zainteresowania (pogadanki, wywiady, wycieczki),
  • przygotowanie do samodzielnych badań z zakresu przyrody, geologii, geografii, etnografii, gwary ludowej, prehistorii i historii,
  • zapoznanie z organizacją pracy w Kołach KMS i przygotowaniem do prowadzenia takiej pracy w Kole,
  • zapoznanie z organizowaniem i przeprowadzeniem wycieczek krajoznawczych,
  • poznanie wszystkich aspektów życia w Augustowskim i Suwalszczyźnie,
  • opracowanie monografii jednej wsi,
  • praca społeczna na rzecz wsi,
  • nabycie umiejętności w robieniu notatek, przeprowadzanie wywiadów, suszenie roślin itp. pod kierunkiem instruktorów zajęć obozowych.

Obóz miały prowadzić: mgr Aniela Kluzekówna - przyroda i ochrona przyrody, mgr Helena Kluzekówna, naucz. gimn. - gwara ludowa i literatura ludowa, mgr Anna Kutrzebienka, asyst. U.J. - historia i prehistoria, mgr Jadwiga Klimaszewska, asyst. U.S.B - etnografia, geografia, geologia i kierownictwo obozu.

Siedzibą obozu miała być szkoła nad jeziorem w pięknej lesistej okolicy . Wymagano, aby uczestniczki, korzystając z literatury, wcześniej zapoznały się z tą krainą geograficzną (geologia, geografia, historia itp.).Krajoznawczynie mające ponad 15 lat, chcące uzyskać stopień instruktorki, zobowiązane były przed obozem przeczytać następujące ksiazki:

  1. Koła Krajoznawcze Młodzieży Szkolnej (idea, organizacja, historia, pieśni), Kraków 1934,
  2. St. Niemcówna: Metodyka pracy w Kołach krajoznawczych,
  3. Metodyka wycieczek krajoznawczych, Warszawa 1919,
  4. Fr. Bujak: Historia osadnictwa ziem polskich w krótkim zarysie, Warszawa 1920,
  5. St. Poniatowski: Etnografia Polski "Wiedza o Polsce" t. III,
  6. Ks. H. Weryński: Nasz stosunek do przyrody i jej ochrony, Kraków 1931 PROP nr 29.

Powinne również umieć czytać mapy sztabowe i posługiwać się nimi w terenie. Z lektur zalecanych - choć nie obowiązkowych - wymieniono:

  1. J. Kostrzewski: Pradzieje Ziem Polskich "Wiedza o Polsce",
  2. ORLI LOT 1937 - prehistoria,
  3. E. Riggenbach: Jak może młodzież chronić przyrodę, Kraków 1929,
  4. B. Zaborski: O kształtach wsi w Polsce, Kraków 1929,
  5. St. Tomkiewicz: Style w architekturze kościelnej, Kraków 1923 Biblioteczka ORLEGO LOTU nr 4,
  6. K. Nitsch: O języku polskim, Kraków 1920.

Zaleceniem było ...na Obóz należy zabrać: dużo zapału krajoznawczego i humoru, siennik, koc, 2 prześcieradła, jasiek lub małą poszewkę na siano, płaszcz letni, sweter, szarawary gimn., spódniczka granatowa i bluzka biała z długimi rękawami, 3 zmiany bielizny, pończochy, 1 para mocnych butów i 1 para lekkich lub sandały, pantofle, strój kąpielowy, chusteczki, ręczniki, mydło, grzebień, szczotki, pasta do butów, plecak walizka, chlebak, 1 menażka, 2 talerze (płytki i głęboki), 1 talerzyk mały, garnuszek, nóż, widelec, łyżeczka, przybory do szycia, gruby brulion, blok nr 8, ołówek, guma, piórko do tuszu, grafion, linijka, cyrkiel. Pożądane: aparat fotograficzny, farby i pendzle, kompas, zegarek, latarka elektryczna, mapa Augustowskiego, skrzypce, strój ludowy. (Uff!!! - ależ bagaż).

Koszt utrzymania ustalono na 40 zł (bardzo dużo, jak na ówczesna czasy) nie licząc kosztów przejazdu. Zgłoszenia musiały być podpisane przez opiekunkę Koła i kierowane na adres Jadwigi Klimaszewskiej (Wilno, Zamkowa 11, Zakład Etnologiczny), która w tej sprawie udzielała informacji.

Również w archiwum prywatnym prof. Leopolda Węgrzynowicz zachowała się karta z programem zajęć dziennych V Instruktorskiego Żeńskiego Obozu Krajoznawczego w Dobrej k/Li-manowej w lipcu 1938 r.(załącznik 2).

W ZIEMI 1938 nr 3 odnotowano obóz instruktorski dla 30 dziewcząt w Gibach w pow. Suwalskim, W archiwum L. Węgrzynowicza zachowało się poświadczenie Komisji Kół KMS PTK w Krakowie otrzymania stopnia instruktorskiego przez Musiałowską Halinę (załącznik 3), jedyne, jakie udało się odnaleźć

Ostatni przed II wojną światową obóz instruktorski zorganizowała Helena Czapelska w 1939 roku w Mostach Sląskich, brak jednak szczegółowszych informacji o jego przebiegu.

Po wojnie w 1946 r. zorganizowany został obóz na Górze św. Anny, w którym uczestniczyło 18 dziewcząt w wieku 14-18 lat, kierowała nim prof. Zofia Domaniewska. Przed wyjazdem zorganizowano w Krakowskim Ośrodku Krajoznawczym przygotowanie teoretyczne. Plonem obozu było 13 opracowań (po ok. 40 stron maszynopisu) z rysunkami, planami i szkicami, stanowiących zarys monografii Góry św. Anny. W czasie lipcowego odpustu młodzież miałaprzegląd śląskich strojów ludowych. Na zorganizowanie obozu uzyskano subwencję z Ministerstwa Oświaty.

O obozach w następnych latach zachowały się jedynie krótkie notatki - w 1947 r. na obóz w Wiśniowej k/Myślenic z Gimnazjum i Liceum w Żywcu delegowano 1 uczestnika, a w 1949 r. na obóz w Jabłonce na Orawie wyjechało 2 uczestników. W 1948 r. zorganizowano również żeńskie obozy - w Hucisku, kierowany przez Kahl oraz w Wiśniowej pod kierunkiem Br. Pisz.

W ORLIM LOCIE 1948 nr 11 znajduje się informacja o Obozie Krajoznawczym Ziemi Rzeszowskiej, obejmującym 3 turnusy 16 dniowe w lipcu i sierpniu 1948 r., w którym uczestniczyło 60 osób, w tym 11 z Kół KMS, 22 dorosłych, 21 młodzieży rzemieślniczej, 5 kandydatów na nauczycieli oraz młodzież ze szkół średnich. Program obejmował wykłady z metodyki krajoznawczej i etnografii, terenoznawstwa i petrografii. Po kursie obowiązywały egzaminy i opracowania krajoznawcze. 36 uczestników podjęło naukowe zajęcia instruktorskie . Nauczyciel ze szkoły muzycznej w Rzeszowie prowadził 7-osobową orkiestrę młodzieżową. W ramach zajęć wykonano fotografie, rysunki, przeprowadzano wywiady krajoznawcze, zwiedzano okolice i społecznie pomagano w żniwach, sianokosach itp.

Stanisław Piątek (1891-1965), założyciel Oddziału PTK w Rzeszowie, prof. gimnazjalny, w swoim pamiętniku wspomina o obozie instruktorskim w 1948 r. w Konradowie k/Głuchołaz. Obóz, 7-tygodniowy, podzielono na trzy turnusy; uczestniczyli uczniowie Gimnazjum i Liceum dla Dorosłych, młodzież za szkół zawodowych, wyższych klas szkół podstawowych i szkół średnich rzeszowskich. Niestety, nie została odnotowana obecność instruktorów na obozie ani też uzyskanie dyplomu instruktora przez kogoś spośród 90 uczestników.

Kolejne informacje o obozach krajoznawczych nie formułują jasno czy obozy te kształciły młodzieżowych instruktorów. Były to również obozy wędrowne, na którym poznawano kraj wzdłuż założonej trasy, zbierano materiały, wykorzystywane przy organizowaniu wystaw oraz jako pomoce w Ośrodkach Krajoznawczych. Wyróżniające się opracowania publikowane były w ORLIM LOCIE

Bardzo prężnym w organizowaniu obozów dla młodzieży był Oddział PTK w Myślenicach. W 1948 r. zorganizował dwa obozy 2-tygodniowe w Olsztynie i Ustce, w 1949 r. obóz wędro-wny na terenie Polski Południowej oraz po Ziemiach Zachodnich, na którym młodzież prowadziła Kronikę stanowiącą podstawę do przygotowania audycji w Radio Kraków, popularyzującą Ziemie Zachodnie. Oddział zorganizował również dwa stałe obozy w Myślenicach-Zarabiu dla młodzieży z różnych Kół KMS Polski Południowej - uczestniczyło 79 osób. Koło przy Gimnazjum w Myślenicach zorganizowało w 1949 r. 22-dniowy obóz wędrowny przez Jurę Krakowsko-Częstochowską. W zachowanych materiałach brak jednak informacji o uczestnicze-niu w tych obozach instruktorów krajoznawstwa.

W maju 1949 r. powstała Sekcja Okręgowa Komisji Kół KMS, której zadaniem m. in. było organizowanie wycieczek i obozów letnich, wspomaganych dotacjami z Głównego Urzędu Kultury Fizycznej, uzyskiwanymi przez Zarząd Główny PTK.

Zorganizowano 13 obozów tego typu , m. in. w 1949 r. w św. Lipce na Mazurach, w którym uczestniczył kol. Andrzej Kraus (rocznik 1933), członek Koła KMS przy II Gimnazjum i Liceum im. Jana III Sobieskiego w Rzeszowie. Wspominał o tym na spotkaniu w dniu 13 listopada 2002 roku w Rzeszowie w Regionalnej Pracowni Krajoznawczej PTTK, zorganizowanym przez kol. Zygmunta Cebulę z byłymi członkami PTK, dzisiaj już seniorami. Obóz w św. Lipce prowadziła prof. Józefa Wojnarowska, obowiązki gospodyni pełniła p. Patryn, a zajęcia obozowe prowadzili instruktorzy : Jan Adamski, późniejszy aktor Teatru Starego w Krakowie, Stanisław Żmuda i A. Hady. Obóz był koedukacyjny - dziewczętami opiekowała się instruktor Aniela Krudas, która wraz ze Stanisławem Żmudą, mianowanie na instruktora otrzymała na Zjeździe Koła Dorosłych 19 maja 1949 roku.

W 1950 r. Krakowska Komisja Kół KMS nadała stopień instruktora krajoznawstwa w dziale przewodnictwa po Krakowie i organizacji świetlic Franciszce Guter. Taki stopień posiadali już J. Struzik, J. Opiał, A. Garbacka i J. Samek, uczniowie krakowskich szkół średnich.

Zebrane informacje o różnych formach szkoleń krajoznawczych organizowanych przez Polskie Towarzystwo Krajoznawcze są obrazem szerokiej działalności w krzewieniu idei Towarzystwa. Na szczególne podkreślenie zasługuje praca wśród młodzieży , patriotycznego jej wychowania i przystosowania do życia w społeczeństwie. Obozy wakacyjne nie były wyjazdami na zieloną trawkę, lecz pracowicie spędzonym czasem, a program obozowych zajęć przygotowywa-nych m. in. przez pracowników naukowych wyższych uczelni, mógł być pomocny nawet w obra-niu życiowej drogi. W pracy z młodzieżą wielką rolę odegrały Koła Krajoznawcze Młodzieży Szkolnej, a przede wszystkim ich opiekunowie, którym działacze Towarzystwa zawsze chętnie służyli pomocą. Niestety, po 1950 r. nie stawiano już przed młodzieżą tak ambitnych, całościowo opracowanych zadań, a zgrupowania wakacyjne opiekunów Kół miały niekiedy majówkowy charakter (obserwacje własne w latach 70-ych XX w.).

Z A Ł A C Z N I K I:

  1. Zestawienie uczestniczek witających sztandar.
  2. Wykaz zajęć dziennych na obozie w Dobrej.
  3. Poświadczenie uzyskania stopnia instruiktorskiego.

L I T E R A T U R A:

  1. ORLI LOT : 1920 nr 1, 1921 nr 1, 1933 nr 6, 1934 nr 5, 8, 1935 nr 2, 5, 6, 7-8, 1937 nr 5, 1948 nr 11.
  2. ZIEMIA: 1928 nr 2, 1929 nr 17, 24, 1930 nr 2. 1938 nr 3.
  3. KARTA GRONI 1993 nr XVI - Wydawnictwo Społeczno-Kulturalne - Żywiec 1993.
  4. Wanda Skowron "W półcieniach półjawności - Prace PTK wśród młodzieży i dzieci" BARBAKAN 2000 nr 22(172) s. 55-59.

Kraków, luty 2004 r.
Janina Barbara Twaróg

Temat opracowano w ramach działalności Komisji Historii i Tradycji ZG PTTK XV Kadencji.


Sprawdź nasz XHTML 1.0!
Strona Komisji Historii i Tradycji Zarządu Głównego Polskiego Towarzystwa Turystyczno-Krajoznawczego.
© Wszelkie prawa zastrzeżone.