Strona główna

Sprawy bieżące

Więcej o nas

Prezentacje

druki

Kontakt

Wanda Skowron

Fotografia krajoznawcza
jako jedna z podstawowych form pracy programowej
i działań organizatorskich
Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego
(1908 - 1950)

IV. PO II WOJNIE ŚWIATOWEJ

"Po sześcioletniej przerwie, wywołanej straszliwą okupacją hitlerowską, Polskie Towarzystwo Krajoznawcze wznowiło swą działalność... Zabieramy się do pracy na ruinach i zgliszczach. Stoją przed nami nowe zadania. Musimy im sprostać."
(Redakcja "Biuletynu PTK" - marzec 1946)

4 listopada 1945 roku, na Konferencji poświęconej wznowieniu działalności Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego, wśród priorytetowych działań znalazły się ustalenia dotyczące fotografii jako istotnej formy pracy programowej w Towarzystwie -

"...Zarząd Główny winien przewidzieć upowszechnianie znajomości naszego Kraju ze szczególnym uwzględnieniem ziem odzyskanych na północy, zachodzie i południu. W tym celu Zarząd Główny:
...
d) Przygotowuje i wydaje serie pocztówek krajoznawczych.
e) Przygotowuje serie krajoznawczych przezroczy.
f) Organizuje objazdy ekip fotograficznych Towarzystwa."

Pod koniec listopada 1945 r., już na posiedzeniu Prezydium PTK V-Prezes J. Kołodziejczyk zawiadamia, iż "p. J. Bułhak wyraził zgodę na objęcie funkcji Kierownika zbiorów Fotograficznych PTK, funkcję tę będzie pełnić honorowo. Prezydium postanowiło dokooptować p. J. Bułhaka do ZG PTK". Już 5 grudnia dysponuje Towarzystwo "Projektem wytycznych w sprawie Zbiorów Fotograficznych ZG PTK", który to dokument zostaje przedstawiony w całości -

Załącznik do Protokółu Nr. 4 z dnia 5 grudnia 1945 roku.

Projekt wytycznych w sprawie Zbiorów Fotograficznych Zarządu Głównego Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego.

Zarząd Główny P.T.K. przystępuje do zorganizowania Zbiorów Fotograficznych P.T.K. w Warszawie.

Celem zbiorów będzie:

  1. zasilanie własnych wydawnictw prasowych w materiał ilustracyjny.
  2. przygotowywanie materiałów dla przeźroczarni P.T.K.
  3. przygotowywanie materiałów dla własnych wydawnictw pocztówek.
  4. wypożyczanie na podstawach handlowych zdjęć fotograficznych dla celów wydawnictw nie należących do P.T.K.

Do zbiorów będą włączane:

  1. zdjęcia fotograficzne wykonane przez ekipy fotograficzne P.T.K.
  2. zdjęcia wykonane przez członków i sympatyków P.T.K.
  3. zdjęcia zakupione u postronnych fotografów.
  4. zdjęcia zakupione w Wytwórni Filmowej Wojska Polskiego, w Pol. Aj. Pras.
  5. zdjęcia użyczone przez urzędy państwowe, samorządowe oraz instytucje publiczno - społeczne.
  6. wszelkie materiały, które dadzą się wykorzystać dla celów fotograficznych (widokówki wydawnictwa przewodników Mni. Kom. P.T.K. Pol. Tow. Tatrz. i inne)

Tematem zdjęć winny być w pierwszej mierze nasze ziemie odzyskane na północy, zachodzie i południu Polski, następnie pozostałe ziemie polskie i obce.

W szczególności zaś zdjęcia winny przedstawiać:

  1. ogólny widok miast, wsi i okolic.
  2. zabytki historyczne z uwzględnieniem ich polskich tradycji.
  3. typy ludowe.
  4. sceny rodzajowe z uwzględnieniem budzącego się i organizującego życia polskiego na ziemiach odzyskanych.
  5. obrazy pracy w polu, w fabrykach, portach, kopalniach, hutach itp.
  6. plany miast i miejscowości historycznych.
  7. zabytki przyrody, typowy krajobraz górski, nadmorski, przyjeziorny, nadrzeczny.
  8. narzędzia pracy (charakterystyczne).
  9. urządzenia cywilizacyjne budzące szczególną uwagę (autostrady, drogi, parki, przystanie, szkoły itp.).

Dla zrealizowania powyższego planu pracy w zakresie Zbiorów Fotograficznych Zarząd Główny P.T.K. powołuje Kierownika Zbiorów, który:

  1. organizuje prace związane z utworzeniem Zbiorów.
  2. kieruje akcją nabywania i zdobywania zdjęć fotograficznych.
  3. organizuje ekipy fotograficzne, które na podstawie opracowanej przez Zarząd Główny trasy i planu dokonywują zdjęć fotograficznych.
  4. organizuje własną pracownię fotograficzną P.T.K.
  5. opracowuje system katalogowania, przechowywania i wypożyczania materiałów fotograficznych ze zbiorów.
  6. jest odpowiedzialny za właściwe prowadzenie zbiorów.

Do pomocy w zakresie tworzenia Zbiorów Zarząd Główny może powołać odpowiednie kollegium doradcze. Kierownik Zbiorów może otrzymywać z kasy Zarządu Głównego stałe wynadgradzenie. Kierownik Zbiorów współdziała w szczególności z Komisją Wydawniczą P.T.K. Wszystkie zdjęcia własne P.T.K., gdziekolwiek są reprodukowane, oznaczone są znakiem: P.T.K. Wszystkie inne zdjęcia, wypożyczone ze zbiorów P.T.K. winny być oznaczone napisem: Ze zbiorów P.T.K."

Podobnie jak w innych dziedzinach życia (gospodarczego, kulturalnego, społecznego), zajęto się oszacowaniem strat wojennych ogłaszając listę 16-tu wybitnych fotografów krajoznawców czynnych w okresie 1919 - 1939, określając los osób oraz dorobku twórczego:

  1. Jan Jaroszyński. Zbiór negatywów zniszczony, 30 tysięcy zdjęć, przeważnie górskich (Tatry i Beskidy).
  2. Stefan Plater (zginął). Szczególnie bogaty wielotysięczny zbiór zdjęć z całej Polski. Zbiór negatywów ocalał.
  3. Henryk Poddębski (niewiadomo, czy żyje). Około 20 tysięcy zdjęć z całej Polski. Część zbioru negatywów ocalała.
  4. Adam Lenkiewicz (zginął). Zdjęcia Lwowa i Małopolski, część zbioru ocalała.
  5. Adam Wieczorek (zmarł). Duży zbiór zdjęć tatrzańskich.
  6. R. S. Ulatowski. Zdjęcia z Poznania i z Wielkopolski. Zbiór ocalał.
  7. Stanisław Kolowca, Kraków. Zbiór ocalał.
  8. Stanisław Mucha, Kraków. Zbiór ocalał.
  9. Tadeusz Zwoliński. Zakopane. Zbiór ocalał.
  10. Józef Dańda, Katowice. Zbiór częściowo ocalał.
  11. Zofia Chomętowska, Warszawa, Polesie. Zbiór ocalał.
  12. Henryk Hermanowicz, Kraków. Zbiór zdjęć Krzemieńca i Wołynia, zniszczony.
  13. Zdzisław Marcinkowski. Około 3 tysięcy zdjęć Warszawy i okolic. (Niewiadomo, czy żyje). Zbiór ocalał.
  14. Adam Wisłocki, (zginął). Parę tysięcy zdjęć, przeważnie jezior i dróg wodnych. Los zbioru niewiadomy.
  15. Tadeusz Przypkowski. 3.000 zdjęć Warszawy.
  16. Jan Bułhak, Wilno. Dziesięć tysięcy zdjęć z całej Polski. Zbiór zniszczony.

Jan Bułhak konkludował: "Dzisiejszy stan polskiej fotografii ojczystej jest podobny do stanu samej ojczyzny. Cechuje go rozproszenie, pustka i zniszczenie wieloletniego dorobku." Dramatyczny "bilans otwarcia" nie zniechęcał, wręcz przeciwnie. - W marcu 1946 r., kiedy Zarząd Główny PTK rozpoczął wydawanie "Biuletynu", znajdujemy, już od pierwszego numeru, potwierdzenie pozycji, jaką w pracy programowej wyznaczono fotografii krajoznawczej.

"Apel o zdjęcia fotogr. i materiały redakcyjne

Dla zbiorów fotograficznych P.T.K. poszukuje się dobrych zdjęć fotograficznych, przedstawiających w szczególności krajobraz ziem odzyskanych. Zdjęcie winno być wyraźne, wykonane na błyszczącym papierze, zaś do zdjęcia winno być dołączone imię i nazwisko autora, data zdjęcia, oraz napis, informujący dokładnie, co zdjęcie oznacza.

Pożądane są krótsze i dłuższe opracowania monograficzne, dla których zdjęcia mogą służyć jako ilustracja. Materiały te będą wykorzystywane w wydawnictwach P.T.K. Honoraria autorskie będą wypłacane zgodnie z umową. O pomoc w tej dziedzinie prosimy Zarządy Oddziałów, Członków i Sympatyków Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego. Z wytycznych w sprawie zbiorów fotograficznych P.T.K. podajemy tematy, które w szczególności winny być uwzględnione w zdjęciach fotograficznych:
a) ogólny widok miast i okolic,
b) zabytki historyczne z uwydatnieniem ich polskich tradycji i charakterystycznych szczegółów,
c) typy ludowe,
d) sceny rodzajowe, z uwzględnieniem budzącego i organizującego się życia polskiego na ziemiach odzyskanych,
e) obrazy pracy w polu, w fabrykach, portach, kopalniach, hutach itp.,
f) plany miast i okolic,
g) zabytki przyrody, typowy krajobraz górski, nadmorski, pojezierny, nadrzeczny,
h) urządzenia cywilizacyjne (autostrady, drogi, parki, szkoły, dworce, przystanie itp.),
i) wszelkie inne obrazy, nadające się do wykorzystania przy realizowaniu celów P.T.K."

Ziemie Zachodnie albo - jak je inaczej nazywano - Ziemie Odzyskane stanowiły dla podnoszącego się z wojennej pożogi państwa nie lada problem i myliłby się ten, kto sądzi, że jedynie administracyjny czy gospodarczy. Zasadnicza zmiana granic państwowych pociągnęła za sobą ogromne migracje ludności, a w zetknięciu tejże ludności z obcym krajobrazem kulturowym wywoływała częstokroć odruchy odwetu za doznane krzywdy, owocujące grabieżą i niszczeniem zastanych dóbr. W tych pierwszych latach, poza nielicznymi rozumiejącymi prawa zwycięzców i prawa procesu historycznego, sytuację uważano za tymczasową. Dlatego pilnie potrzebny był wysiłek edukacyjno - propagandowy, który wprowadziłby w ogólną świadomość społeczną fakt, iż Polska trwale leży między Odrą, a Bugiem. Trzeba było te ziemie "oswoić" nie tylko dla ich nowych mieszkańców, ale dla całego społeczeństwa polskiego. Fotografia krajoznawcza - fotografowie krajoznawcy ze swoją wrażliwością i spostrzegawczością byli tymi, którzy mogli w rozwiązywanie owego, jakże trudnego, problemu wnieść zasadniczy wkład. - Wszak większość ludzi jest wzrokowcami.

Już w czerwcu 1946 r. Towarzystwo ogłasza "Wytyczne dla prac PTK w zakresie programowym i organizacyjnym" (przyjęte na posiedzeniu ZG PTK 27-28. V. 1946 r.), w których czytamy m.in.:

"IX. W zakresie a k c j i w y s t a w o w e j:
1. Organizować centralnie wystawy objazdowe.
2. Wykorzystać posiadane zbiory oraz zbiory wypożyczone dla organizowania aktualnych wystaw w Oddziałach.
3. Zorganizować masowy napływ zwiedzających wystawy z uwzględnieniem młodzieży szkolnej.
Jako pierwszą wystawę objazdową zorganizować wystawę: "Nasze Ziemie Odzyskane w fotografii".
X. W zakresie innych a k c j i p o m o c n i c z y c h:
1. Zorganizować przez Zarząd Główny ekspedycję fotografów na Ziemie Odzyskane dla uzyskania planowo zgromadzonego materiału fotograf.
2. Zorganizować przy Zarządzie Głównym zbiory fotograficzne z całej Polski a przy Oddziałach fotografie powierzonego im regionu.
3. Organizować archiwa krajoznawcze (druki, rękopisy, mapy, plany itp.), dotyczące Polski i własnego regionu.
4. Organizować zbiory przezroczy, ułatwiających akcję odczytową oraz naukę szkolną z dziedziny krajoznawstwa.
Aby ta akcja dała należyte wyniki, należy ją oprzeć na sprawnie działającej sieci organizacyjnej P.T.K."

1 lipca 1946 r. wyruszyły na Ziemie Zachodnie 3-y ekipy fotograficzne PTK. Na Mazury i Wybrzeże wyjechał jako osoba wiodąca Jan Bułhak, na Dolny Śląsk Edward Falkowski, na Ziemię Lubuską i południową część województw pomorskich Bolesław Malmurowicz. Całą akcję, która miała zaowocować wystawą "Nasze Ziemie Odzyskane w fotografii", sfinansowały władze państwowe (Ministerstwo Spraw Zagranicznych, Ministerstwo Komunikacji, Ministerstwo Informacji i Propagandy). W wyniku objazdu fotograficznego uzyskano około 3.000 zdjęć, które poddano wnikliwej klasyfikacji.

Podobnie stało się z kosztami organizacyjnymi samej Wystawy, o czym zdecydowano na konferencji międzyresortowej, zwołanej w połowie grudnia 1946 r. w Ministerstwie Komunikacji, a prowadzonej przez dr Mieczysława Orłowicza.

Intuicja Towarzystwa, która już rok wcześniej kazała zająć się problemem, spotkała się tu z zadaniem, które miało przed sobą państwo. Dlatego też na wyżej wymienionej Konferencji jednogłośnie uchwalono przekazać organizację Wystawy Objazdowej - "Piękno Ziem Odzyskanych w fotografii" Polskiemu Towarzystwu Krajoznawczemu. Wystawa objazdowa "Piękno Ziem Odzyskanych w fotografii" zaczęła swoją "podróż" po Polsce od Warszawy, gdzie została otwarta 30 maja 1947 r. w salach Stowarzyszenia Architektów R. P. przy ul. Pierackiego 1. W uroczystości wzięli udział liczni goście, których przywitał Prezes PTK Zygmunt Beczkowicz, prosząc o przecięcie wstęgi ministra Wolskiego.

Wystawa składała się ze 125-u plansz tekturowych o wymiarach 70 x 100 cm, na których umieszczono 165 zdjęć 30 x 40 cm oraz 214 zdjęć 24 x 30 cm. Razem 379 obiektów wybranych komisyjnie z 800 przedstawionych do wykorzystania. Wystawa posiadała ponadto materiały informacyjne w postaci map, wykresów, a przyozdobiona została herbami miast i terenów, które prezentowała.

Wystawiono:

  • J. Bułhaka 207 fot.
  • E. Falkowskiego 98 fot.
  • B. Malmurowicza 31 fot.
  • T. Dohnalika 6 fot.
  • T. Mańkowskiego 31 fot.
  • Film Polski 6 fot.

Fotografie uwzględniały krajobraz, zabytki historyczne z uwzględnieniem polskiej tradycji choćby w elementach architektonicznych, przemysł, życie gospodarcze, kulturalne, ludność i jej życie. Wystawa w objeździe była 2 lata.

  Miejscowość Czas prezentacji Ilość zwiedzających
1. Warszawa 30.V. - 16. VI. 1947 r. Ok. 8.000 osób
2. Częstochowa 1. IX. - 15. X. 1947 r. Ok. 20.000 osób
3. Piotrków Trybunalski 7. XII. - 21. XII. 1947 r. Ok. 6.000 osób
4. Łódź 4. I. - 1. II. 1948 r. Ok. 8.000 osób
5. Kielce 11. II. - 22. II. 1948 r. Ok. 3.000 osób
6. Tarnobrzeg 29. II. - 7. III. 1948 r. Ok. 2.200 osób
7. Sandomierz 14. III. - 29. III. 1948 r. Ok. 2.500 osób
8. Lublin 18. IV. - 10. V. 1948 r. Ok. 7.500 osób
9. Białystok 16. V. - 30. V. 1948 r. Ok. 6.000 osób
10. Włocławek 25. IX. - 14. X. 1948 r. Ok. 8.500 osób
11. Toruń 7. XI. - 21. XI. 1948 r. Ok. 4.500 osób
12. Bydgoszcz 1. XII. - 12. XII. 1948 r. Ok. 7.200 osób
13. Olsztyn 19. XII. 1948 r. - 30. I. 1949 r. Ok. 4.300 osób
14. Gdańsk 1. II. - 14. II. 1949 r. Ok. 5.500 osób
15. Słupsk 20. II. - 6. III. 1949 r. Ok. 2.500 osób
16. Połczyn 13. III. - 27. III. 1949 r. Ok. 2.500 osób
17 Starogród 21. IV. - 2. V. 1949 r. Ok. 1.800 osób
razem: Ok. 100.200 osób

Dyspozytorem Wystawy był Zarząd Główny PTK, a gospodarzem na każdym "postoju" miejscowy oddział Towarzystwa. Wystawa była zawsze otwierana bardzo uroczyście z udziałem miejscowych władz. Bywało, iż Wystawę uzupełniano interesującymi zdjęciami z danego terenu, jak to się stało w Olsztynie, gdzie do ekspozycji włączono plon konkursu fotograficznego Warmińsko - Mazurskiego Towarzystwa Turystycznego.

Zgodnie z postanowieniami, podjętymi w chwili wznowienia działalności PTK po II wojnie światowej, przystąpiono do gromadzenia i opracowywania fotografii krajoznawczej, korzystając z 30-letnich doświadczeń metodycznych Towarzystwa w tym zakresie. Niestety, wspaniałe zbiory warszawskie przepadły, a większość oddziałowych uległa rozproszeniu. Podstawą nowopowstających zbiorów Zarządu Głównego stał się plon omawianego już objazdu Ziem Zachodnich przez fotografów krajoznawców w 1946 r. Fotografie były porządkowane, katalogowane (autorsko oraz geograficznie). Każdego roku przybywały nowe cenne zestawy i tak zbiory zostały wzbogacone o fotografie z terenów Jezior Suwalskich i Augustowskich, Ziemi Świętokrzyskiej, Tatr, Wybrzeża. Pod koniec omawianego okresu zbiory liczą ca 3.000 negatywów własnych wypożyczanych do wydawnictw, z czego Towarzystwo czerpało znaczące korzyści za prawo reprodukcji. Odbudowują się również zbiory oddziałowe. W 1949 roku własne zasoby posiadają już 23 oddziały, przeważnie z własnego terenu.

Na uwagę - jak i w poprzednich okresach działalności PTK - zasługuje przetwarzanie fotografii krajoznawczych na pocztówki spełniające rolę poznawczą i propagandową. Zarząd Główny zlecił tę pracę, a jak wówczas mówiono akcję, Oddziałowi Warszawskiemu PTK. Pisano, iż "Pocztówki PTK nadają się też doskonale jako pomoce w nauce. Mogą ilustrować zeszyty uczniów do nauki geografii i nauki o Polsce, mogą też tworzyć albumy krajoznawcze."

Już w 1947 r. dysponowało Towarzystwo 25-ma wzorami pocztówek własnych, głównie z widokami Ziem Zachodnich. Pod koniec omawianego okresu posiadało Towarzystwo 294 wzory pocztówek, uwzględniające tematy z całej Polski. Na uwagę zasługuje seria z reprodukcjami wycinanek łowickich, która doczekała się trzech nakładów. Następnymi promującymi sztukę ludową było 25 wzorów pocztówek z wycinankami kurpiowskimi, opoczyńskimi i lubelskimi. Zaznaczyć tu należy, iż nakłady pocztówek sięgały wielu milionów sztuk. - Tylko w roku 1950 dział sprzedaży rozprowadził 4.416.855 egz. pocztówek oraz 7.934 albumików (zamówienia należało kierować do Składu Głównego PTK - Warszawa, ul. Pankiewicza 4).

Stworzono również możliwości oddziałom PTK propagowania własnych terenów działania przez zgłaszania do reprodukcji dobrych artystycznie i technicznie fotografii Oddziałowi Warszawskiemu, który nieustannie rozszerzał ofertę. Akcja była finansowana centralnie. Jednak pomysł wykorzystania oddziałów jako sieci handlowej rozprowadzania pocztówek nie powiódł się. Pocztówki były rozprowadzane przez "Ruch" (80%) i "Dom Książki".

Również w czasie 5-u powojennych lat, ostatnich samodzielnej działalności PTK, do struktur Towarzystwa nie powróciła Komisja Fotograficzna. Nie oznaczało to jednak zmniejszenia zasięgu i tempa prac w dziedzinie fotografii krajoznawczej.

W 44-letniej, a właściwie znacznie krótszej z racji na wojny, historii PTK, fotografia krajoznawcza była zawsze jedną z podstawowych form pracy programowej i działań organizatorskich. Na swoim koncie miała ogromne osiągnięcia. - W pierwszym okresie budując i ochraniając tożsamość narodową Polaków. Następnie w jednoczeniu ziem polskich, po stukilkudziesięcioletniej niewoli, w nowoczesne, europejskie państwo; wreszcie w pokonywaniu przez społeczeństwo trudności z akceptacją kraju w zmienionych, po II wojnie światowej, granicach. Cała praca miała wspólny mianownik - PATRIOTYZM. Słowo to jednak pozostawało "w ukryciu". Próżno by szukać go w dokumentach Towarzystwa. Rzeczywistość rozbiorowa - do I wojny światowej - wymagała ostrożności, wielokrotnie półjawności działań. W II Rzeczypospolitej powściągliwość tamtych pokoleń, szacunek do słów wielkich, dotykających najgłębszych doznań, określających wyższe wartości, powstrzymywało równie skutecznie. Mówić miały czyny, a nie słowa.

Dziś, kiedy nauka zajmuje się krajobrazem, precyzyjnie rozważając jego rodzaje, a także wpływ na człowieka, na społeczności lokalne, a wreszcie naród, bada obraz historii odbity w krajobrazie rozumiejąc, iż wymaga on ochrony, zarówno w warstwie przyrodniczej, jak i kulturowej, warto przypomnieć, że tymi wszystkimi kwestiami zajmowało się PTK. Zajmowało się z ogromnym powodzeniem, dysponując zapałem, intuicją intelektualną i ogromną, bezinteresowną miłością do Polski swoich członków.

Dla zobrazowania rozległości osiągnięć fotografów krajoznawców, w niniejszym opracowaniu w każdym z wyróżnionych okresów historycznych poddano możliwie szczegółowej analizie czołowe osiągnięcia wystawiennicze. - Zawsze dotyczyły one krajobrazu Polski, ponieważ zawsze pozostawał on w centrum zainteresowania PTK.

Fotografia krajoznawcza może być naukową i taką bywa często, może posiadać walory artystyczne i być wysokiej klasy dziełem sztuki.

Fotografią krajoznawczą można zajmować się będąc naukowcem albo uczniem, artystą lub dokumentalistą, zawodowym fotografem lub amatorem.

Jedynym, nieprzekraczalnym warunkiem dla jej uprawiania jest prawda. - Przekazywanie prawdy o ziemi, z całym jej bogactwem w różnorodności, i o człowieku oraz o relacji między człowiekiem a ziemią na określonym obszarze i w określonym czasie.


Literatura:

  • "Biuletyn PTK" 1946 - 1950
  • "Przegląd Krajoznawczy" 1937
  • Roczniki PTK: 1908 - 1913, 1906/1916, 1928
  • "Ziemia": 1910 - 1914/ 1919, 1920, 1922 - 1939, 1946 - 1950
  • Wystawa Krajobraz Polski. Rok 1912
  • Warszawa 1912. Dodatek do nr 9 "Ziemi"
  • Sprawozdania PTK:
    • Sprawozdanie Tymczasowe z działalności PTK w Warszawie w roku 1914
    • Sprawozdanie Tymczasowe z działalności PTK w Warszawie za 1915 rok
    • PTK - Sprawozdanie za rok 1917
    • PTK - Sprawozdanie za rok 1918
    • Sprawozdanie PTK za rok 1920
    • PTK - Sprawozdanie z działalności w roku 1921
    • Sprawozdanie z działalności PTK w 1935 r.
    • Sprawozdanie z działalności PTK w 1936 r.
    • Sprawozdanie z działalności w roku 1937 PTK
    • Sprawozdanie z działalności w roku 1938 PTK
    • Sprawozdanie z działalności PTK za rok 1946
    • Sprawozdanie z działalności PTK za rok 1947
    • Sprawozdanie z działalności PTK za rok 1948 i Zarządu Głównego od 27 maja 1948 roku do 1 czerwca 1949 roku.
    • Sprawozdanie z działalności PTK za rok 1950
***
  • "Bluszcz" 1908, 1912
  • "Fotograf Warszawski" 1912
  • "Krakowski Miesięcznik Artystyczny" 1912
  • "Przegląd Fotograficzny" 1937
  • "Słowo Ludu - Magazyn" 1975
  • "Świat" 1912
***
  • Arch. PTTK Kat. A /Księga Protok. PTK - 1945
  • Arch. PTTK Kat. A, 1/54

Tekst poprawiony i uzupełniony - w ramach prac Komisji Historii i Tradycji ZG PTTK - I rozdział pozycji: "Historia Fotografii Krajoznawczej PTK - PTTK" A. Czarnowski, W. Skowron. Łódź 2000.


Sprawdź nasz XHTML 1.0!
Strona Komisji Historii i Tradycji Zarządu Głównego Polskiego Towarzystwa Turystyczno-Krajoznawczego.
© Wszelkie prawa zastrzeżone.